Καθαρή Δευτέρα

Διαγωνισμός χαρταετού. Φωτ. Δ. Λέτσιος

Καλή Σαρακοστή!

( με τρεις καταγραφές για την Καθαροδευτέρα)

[…] Καθαρά Δευτέρα, οι ενταύθα πολίται εν ταις Παγασαίς και οι άλλοι εν ταις εξοχαίς τα Κούλουμα άγουσιν […]   

(Ζωσιμάς Εσφιγμενίτης στο Ημερολόγιο  Η ΦΗΜΗ, Βώλος, 1886).

-----------------------------------

 […] πολύ κόσμος καθ’ ομίλους και πολλαί οικογένειαι διά λέμβων μετέβησαν εις τους απέναντι λόφους παρά τας αρχαίας Παγασσάς και δι’ όλης της ημέρας διεσπαρμένοι επί των χλοερών λόφων διεσκέδασαν εν χοροίς και ευθυμίαις κατά νεώτερον έθιμον, επικρατήσαν και ενταύθα από τινών ετών την πρώτην της Τεσσαρακοστής ημέραν. Και κατά την ημέραν ταύτην ετηρήθη μεταξύ των ευθυμούντων ησυχία και τάξις και ουδέν απρόοπτον συνέβη, καίτοι οι πλείστοι εκυριεύθησαν υπό του αφθόνου διαχυθέντος εκεί Βάκχου […]

(εφημ. ΘΕΣΣΑΛΙΑ, Αθήναι, 13-2-1882)

-----------------------------------

 Τα κούλουμα. 

Ολόκληρος η πόλις εξεστράτευσεν από πρωίας εις τας εξοχάς ίνα εορτάση την πρώτην ημέραν της Μ. Τεσσαρακοστής εν χαρά.

Αι Αλυκαί μακρόθεν περί την μεσημβρίαν θεώμεναι παρουσίαζον μίαν μυρμηγκιάν ανθρώπων πηγαινοερχομένων.

Οι περισσότεροι όμως μετέβησαν εις τα Άνω Λεχώνια.

Άπειρος κόσμος αδιακρίτως ηλικίας και τάηεως κατέλαβεν εξ απροόπτου τα μεταμεσημβρινά τραίνα διά Λεχώνια, άτινα έβριθον κόσμου προσπαθούντος όπως εύρη θέσιν ίνα μεταβή και εορτάση εις τα Λεχώνια τα κούλουμα.

Δεν περιγράφεται ο συνωστισμός και ο επικρατήσας διαγκωνισμός κατά τα πρώτα μεταμεσημβρινά τραίνα.

 Πολλοί μετέβησαν εις Λεχώνια κρεμασμένοι από τας κιγκίδας των εξωστών των βαγονίων. Ούτοι δε καθώς και όσοι δεν ηδυνήθησαν να καταλάβωσι θέσιν έγειναν κατά την διάρκειαν του ταξειδίου κατάλευκοι από την σκόνιν ως να εξήλθον από κανένα αλευρόμυλον. […] 

(εφημ. ΣΚΡΙΠ, Αθήναι, 3-3-1908)

Η Αποκρηά

Χαρταετοί- Αγήνορας Αστεριάδης 1962

Ο λαυκιώτης εκπ/κός Δημ. Λαμπαδάρης στα ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ ΠΗΛΙΟΥ, 1966, σελ. 25-26, μας λέει για τις Απόκριες στο παλιό Πήλιο:

«Στα παληά τα χρόνια, όπως και σήμερα οι απόκρηες σημαίνουν το τέλος των γιορταστικών εκδηλώσεων γενικά, γιατί άρχιζε η μεγάλη σαρακοστή, η προσευχή και η νηστεία για το Πάσχα. Και επειδή η σαρακοστή αυτή ήταν μεγάλη, ανάλογο ήταν και το γλέντι, που αποτελούσε τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ ευωχίας και νηστείας

[…] Το βράδυ της αποκρηάς στενοί συγγενείς και φίλοι συγκεντρώνονταν επί «το αυτό» και άρχιζε το γλέντι. Τα φαγητά πάρα πολλά και καλομαγειρεμένα. Το κοκκκινέλι, αγνό, ντόπιο, έρρεε άφθονο. Οι μεταμφιέσεις επιτρέπονταν και το «ξεφάντωμα» έπαιρνε μια ξεχωριστή φαιδρότητα.

Τον ξεχωριστό όμως ευχάριστο τόνο στην συντροφιά τον έδιναν τα αποκρηάτικα τραγούδια. Τα σοβαρά εναλλάσσονταν με τα σκωπτικά και έφταναν στο ξεφάντωμα κι αυτών των γρηών ακόμη, όπως λέγει και το τραγούδι: 

Πέντε μπα-άιντε μπρέ 

 πέντε μπάμπες στο χορό 

και οι πέντε με... βρακί 

Κ ι άλλη μια - άιντε μπρε 

 κι άλλη μια... ξεβράκωτη 

δεν την βάζουν στο χορό. 

Πάει κι αυτή-άιντε μπρε 

 πάει κι αυτή κι κόβ’... βρακί 

πέντε πήχεις μουχασί 

 και την βάζουν στην κορφή.

Γέλια ξεκαρδιστικά διαδέχονταν το τέλος του σκωπτικού αυτού τραγουδιού. Το πράγμα όμως αρκετά εσοκάρισε και πρέπει να σοβαρευτούμε. Φυσική κι αβίαστη έρχεται η σοβαρότητα με τον όμορφο συρτό που τραγουδάει ένας και επαναλαμβάνουν όλοι εν χορώ:

Πέρα βάι, πέρα στα πέρ’, αμπέλια μας, 

πέρα στα πέρ’, αμπέλια μας και στις αμυγδαλιές μας. 

Εκεί, βάι εκεί καθόμουνα, κι εγώ, 

 εκεί καθόμουνα, κι εγώ και κένταγα μαντήλι.

Εκεί, βάι εκεί, εκεί περάσαν τρεις αητοί 

εκεί περάσαν τρεις αητοί,τρεις όμορφοι πασάδες.

Ο πρω- βάι, ο πρώτος μήλο μούριξε 

ο πρώτος μήλο μούριξε ο άλλος πορτοκάλι

κι τρίτος ο μικρότερος μου ρίχνει δακτυλίδι.

Το μη- βάι, το μη- το μήλο μάννα μ’ τόφαγα

το μήλο μάννα μ’ τόφαγα το πορτοκάλι τόχω

το δακτυλίδι το φορώ σαν αρραβωνιασμένη.

Το πράγμα επανέρχεται στην εύθυμη πλευρά. Την φορά αυτήν τα βέλη στρέφονται εναντίον των ιερωμένων. Οι παπάδες έχουν την τιμητική τους με το εξής:

Μικρόν μ’ εκαλογέρεψαν 

και μ’ έντυσαν στα μαύρα, 

μα γω ζηλεύω το χορό 

ζηλεύω τα τραγούδια. 

Ζηλεύω την αγάπη μου 

πούναι τώρα καινούργια.

Στην κοινή ευωχία δεν λείπει και το ομαδικό τραγούδι με τις ευχαριστίες όλων για όλα, είναι το παρακάτω:

Μόλις ανταμωθήκαμε φίλοι κι αγαπημένοι

πολύ καλά τη βρήκαμε την τράπεζα στρωμένη.

Μάλαμα τα πηρούνια σας κι ασήμι τα ταψιά σας.

Μόσχος και τριαντάφυλλα είναι τα φαγητά σας.

Τούτες οι μέρες οι καλές, δεν είν’ όπως οι άλλες

αντάμωσα τους φίλους μου κι έχω χαρές μεγάλες.

Αν κατά τύχη στην συντροφιά είναι ζεύγος νεοπαντρεμένων τραγουδούν γι’ αυτούς το τραγούδι:

Πέντε ποντικοί βαρβάτοι

μου σαρίσαν του κρεββάτι

κι άλλοι πέντε… μνουχημένοι 

μου το φκιάσαν οι καϋμένοι.

Έτσι τα πατώματα τριζοβολούν και τα τραγούδια ανάμικτα με ξεφωνητά γέλιου και χαράς δονούν τον αέρα και αντηχούν σ’ όλο το χωριό μέχρι τις πρωινές ώρες.
Με το χάραμα της Καθαρής Δευτέρας μια νεκρική σιγή απλώνεται σ’ ολόκληρο το χωριό.
Η νηστεία έχει αρχίσει.»

Απόκριες

Απόσπασμα για τις μέρες της Αποκριάς στο Πήλιο, 

από το βιβλίο  «ΠΗΛΙΟΡΕΙΤΙΚΗ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ»,του Κώστα Π. Καρυδάκη Βόλος 1968:

[...] Μετά τις μεγάλες αυτές γιορτές ερχόμεθα στην περίοδο της αποκρηάς και ιδιαίτερα την τελευταία Κυριακή της Τυρινής. Την ημέρα αυτή μπουλούκια-μπουλούκια οι αυτοσχέδιοι μασκαράδες πάσης ηλικίας με προσωπίδες από προβιές, με κουδούνια στο λαιμό και λογής-λογής παράξενα εξαρτήματα σαν τους αρχαίους σειληνούς γυρνούσαν από γειτονιά σε γειτονιά πηδώντας τους φράχτες και τρέχοντας στις αυλές, όπου οι νοικοκυρές τούς κερνούσαν κρασί με μεζέδες από πίτες και τυρί. Ανάμεσα στα κεράσματα και τις ευχές έδιναν και έπαιρναν τα χωρατά και τα αθώα πειράγματα των μασκαράδων ανάμικτα με φανταστικές ιστορίες γεμάτες αφέλεια.

Το βράδυ της αποκρηάς συγκεντρωνόντουσαν στα συγγενικά σπίτια οι συντροφιές, όπου επεδίδοντο σε γερό φαγοπότι μέχρι να αδειάσουν εντελώς οι «τζάρες» με το τυρί, για να μην τις βρη η Καθαρά Δευτέρα. Το φαγοπότι τελείωνε με το γουστόζικο παιγνίδι της συντροφιάς «Χάσκα» και την ευχή «Καλό Πάσχα».

Το χάσκα είχε προφανώς την σημασία της μελλοντικής υποδοχής της Πασχαλιάς και επαίζετο ως εξής: Εις το τέλος τού δείπνου η οικοδέσποινα καθάριζε ένα επίτηδες βαμμένο κόκκινο αυγό (όπως το αυγό του Πάσχα), το οποίον αφού το έδενε με ένα ανάλογο εις μήκος σχοινί το προσέδενε μετά στην άκρη ενός ραβδιού ή «τλυγαδιού». Έπειτα με αρκετή προσπάθεια περιέφερε το εκκρεμές αυτό κυκλικά και εν επαφή μπροστά από όλα τα ανοικτά στόματα των παρακαθημένων, οι οποίοι προσπαθούσαν με τη σειρά να το χάψουν χωρίς να το αγγίζουν με τα χέρια. Όποιος δε το επετύγχανε ανεδεικνύετο ο τυχερός της βραδυάς. Έτσι το παιγνίδι εξελίσσετο αναμεσα στις κωμικές κινήσεις των προσκεκλημένων στην προσπάθεια να χάψουν τ’ αυγό χωρίς φυσικά να αποφεύγωνται και τα μοιραία ελαφρά τσουγκρίσματα των κεφαλιών με συνέπεια τα ακράτητα γέλια.

Το αποκρηάτικο τραπέζι έπρεπε σύμφωνα με το έθιμο να «ξεπαστρευτή» από τα φαγητά, αφού άλλωστε θα ξημέρωνε η νηστεία της Καθαράς Δευτέρας. Τα κορίτσια όμως εφρόντιζαν να κρύψουν την τελευταία «μκουσιά» από το ψωμί τους για να την τοποθετήσουν το ίδιο βράδυ κάτω από το μαξιλάρι τους με την βεβαιότητα ότι θα ωνειρεύοντο τον υποψήφιο γαμβρό. Επίσης και τα αγόρια το ίδιο έκαμναν με την διαφοράν όμως ότι αυτά ήλπιζαν να ονειρευτούν το μέρος, εις το οποίον την Άνοιξη θα εύρισκαν την περδικοφωλιά με τα περδίκια, που ήταν η χαρά των παιδιών.

Τέλος η αποκρηά έκλεινε με το έθιμο του πηδήματος της φωτιάς, πανάρχαιο και αυτό έθιμο από την εποχή προφανώς της πυρολατρείας. Για το άναμμα της φωτιάς χρησιμοποιούσαν ξερά φρύγανα (κατσίποδα) που από ενωρίς τα συνεκέντρωναν  εις μέσον της αυλής ή εις τα σταυροδρόμια, όπου ανάμεσα από τις τεράστιες φλόγες έβλεπες εν ριπή οφθαλμού να πηδούν μικροί και μεγάλοι. Ίσως το έθιμο αυτό, επειδή άρχιζε ή περίοδος της τεσσαρακοστής, να υποδηλούσε και τον καθαρμό διά του πυρός από τα αμαρτήματα.

Την Καθαρά Δευτέρα σύμφωνα με το έθιμο έπρεπε σύσσωμο το χωριό να κατεβή στο γυαλό, όπου περνούσαν την ημέρα τους στον καθαρό αέρα βγάζοντας μόνοι τους και τρώγοντας νηστίσιμα θαλασσινά, όπως αχινούς, γαλίπες, πεταλίδες, κοργιαλούς κ. ά., ενώ διάφορα λιανοτράγουδα ήσαν στην ημερησία διάταξη της εκδρομής.

Συνήθως για να διακωμωδήσουν τη φτώχεια ωρισμένων που μετείχον της εκδρομής έλεγαν:

«Τις μιγάλις αποκρηές

φάγανι ψουμί κι έληές

κι' την Καθαρή Διφτέρα

ήρθαν στου γυαλό γι' αέρα».

Οι άλλοι δε απαντούσαν στα πειράγματα:

«Ας μ' λένει βουϊβουδίνα

κι' ας ψουφώ από την πείνα». 

Απόκρηες

Ο Λαυκιώτης εκπ/κός Δημήτρης Ε. Λαμπαδάρης γράφει για τα έθιμα της Αποκριάς, στο βιβλίο του "ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ ΠΗΛΙΟΥ" Βόλος 1966:

" Στα παληά τα χρόνια, όπως και σήμερα οι απόκρηες σημαίνουν  το τέλος των γιορταστικών εκδηλώσεων γενικά, γιατί άρχιζε η μεγάλη Σαρακοστή, η προσευχή και η νηστεία για το Πάσχα. Και επειδή η Σαρακοστή αυτή ήταν μεγάλη, ανάλογο ήταν και το γλέντι, που αποτελούσε τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ ευωχίας και νηστείας.

Από καιρό οι νοικοκυρές ετοίμαζαν την κόττα που έπρεπε να θυσιαστή στον αποκρηάτικο βωμό. Σε μερικά μέρη ετοίμαζαν ένα μικρό γουρουνόπουλο, το οποίον υποβάλλονταν σε ανάλογη δίαιτα, για να γίνη κατάλληλο για το αποκρηάτικο τραπέζι. Τα αυγά μαζεύονταν και η χρυσοχέρα νοικοκυρά σκάρωνε γρήγορα - γρήγορα την απαραίτητη αυγόπιττα.

 Έτσι το βράδυ της αποκρηάς στενοί συγγενείς και φίλοι συγκεντρώνονταν επί «το αυτό» και άρχιζε το γλέντι. Τα φαγητά πάρα πολλά και καλομαγειρεμένα. Το κοκκινέλι, αγνό, ντόπιο, έρρεε άφθονο. Οι μεταμφιέσεις επιτρέπονταν και το «ξεφάντωμα» έπαιρνε μια ξεχωριστή φαιδρότητα.

Τον ξεχωριστό όμως ευχάριστο τόνο στην συντροφιά τον έδιναν τα αποκρηάτικα τραγούδια. Τα σοβαρά εναλλάσσονταν με τα σκωπτιπιά και έφταναν στο ξεφάντωμα κι αυτών των γρηών ακόμη, όπως λέγει και το τραγούδι :

Γέλια ξεκαρδιστικά διαδέχονταν το τέλος του σκωπτικού αυτού τραγουδιού. Το πράγμα όμως αρκετά εσοκάρισε και πρέπει να σοβαρευτούμε. Φυσική κι αβίαστη έρχεται η σοβαρότητα με το όμορφο συρτό που τραγουδάει ένας και επαναλαμβάνουν όλοι εν χορώ:

Το πράγμα επανέρχεται στην εύθυμη πλευρά. Την φορά αυτήν τα βέλη στρέφονται εναντίον των ιερωμένων. Οι παπάδες έχουν την τιμητική τους με το εξής:

Στην κοινή ευωχία δεν λείπει και το ομαδικό τραγούδι με τις ευχαριστίες όλων για όλα. Είναι το παρακάτω:

Αν κατά τύχη στην συντροφιά είναι ζεύγος νεοπαντρεμένων τραγουδούν γι’ αυτούς το εξής :

Έτσι τα πατώματα τριζοβολούν και τα τραγούδια ανάμικτα με ξεφωνητά γέλιου και χαράς δονούν τον αέρα και αντηχούν σ’ όλο το χωριό μέχρι τις πρωινές ώρες.

Με το χάραμα της Καθαρής Δευτέρας μια νεκρική σιγή απλώνεται σ’ ολόκληρο το χωριό.  Η νηστεία έχει αρχίσει."

Καθαρή Δευτέρα

Φωτογραφία Δημ. Λέτσιος (ΔΗΚΙ)

Καθαρή Δευτέρα σήμερα -με πολλή βροχή! 
Καλή Σαρακοστή σ' όλους κι όπως το "καλεί η μέρα" ας τη χαρεί ο καθένας κι η καθεμιά, όσο καλύτερα μπορεί!

Ένα απόκομμα της βολιώτικης εφημερίδας "ΛΑΪΚΗ ΦΩΝΗ" της Πέμπτης 5 Μαρτίου 1925, μας βάζει στο κλίμα των ημερών της εποχής εκείνης και πώς οι Βολιώτες πήγαιναν στις κοντινές εξοχές να γιορτάσουν την ημέρα:

Πανωλεχωνίτικο καρναβάλι

Μετά από πολλά χρόνια, φέτος αναβίωσε-ξαναστήθηκε- το Πανωλεχωνίτικο καρναβάλι με τον τίτλο «Το Καρναβάλι της ελπίδας»!

Μια απλή εκδήλωση με προσωπική δουλειά των μελών των Συλλόγων, που συγκέντρωσε τους συγχωριανούς… Εκδήλωση, που έφερε χαρά και γέλιο γενικά, αλλά και με το χορό-δρώμενο του γάμου απ’ τους χορευτές του Όμιλου και τους μασκαρεμένους (κι όχι μασκαράδες!) Εκδήλωση, που οι ντόπιοι βρέθηκαν έστω και για λίγο μεταξύ τους,  είπαν τα Χρόνια Πολλά και θυμήθηκαν άλλες εποχές της Αποκριάς!

Συμμετείχαν οι Σύλλογοι του χωριού (Γονέων & Κηδεμόνων  Σχολείου, Αγροτικός, Εθελοντικός, Εξωραϊστικός Πλατανιδίων και  Χορευτικός Όμιλος). Το γλέντι ξεκίνησε το μεσημέρι στην ηλιόλουστη πλατεία, παρουσία πάμπολλων ντόπιων και ξένων, αλλά και …υποψήφιων δημοτικών αρχόντων!

Μετά συνεχίστηκε με «περιφορά» στους κεντρικούς δρόμους και κατέληξε στο κέντρο του χωριού δίπλα απ’ τον παλιό κήπο Μουρογιάννη. 

 Ένα μεγάλο μπράβο στους διοργανωτές, σ' αυτούς που πρόσφεραν και στους συμμετέχοντες! Και του χρόνου με υγεία!

Καλή Σαρακοστή σ’ όλους!

Αποκριάτικα (3)

Αφορμή να γίνει άλλη μια αποκριάτικη ανάρτηση, με δημοσιεύματα παλιών βολιώτικων εφημερίδων και φωτογραφιών εποχής, μου έδωσε ο φίλος Αντώνης Ζ. στο "Η Μαγνησία Στο Πέρασμα Του Χρόνου" με μια σχετική δημοσίευση (ΕΔΩ)

Άρμα της ύδρευσης
Φωτογραφία Κ. Ζημέρη (από το ΔΗΚΙ)

...και το τρενάκι στολισμένο συνήθως ...δράκος, αλλά κι ελέφαντας !

Το τρενάκι του Βόλου στολισμένο για το Καρναβάλι 
Φωτογραφία Κώστα Ζημέρη (ΔΗΚΙ)

Το τρενάκι του Βόλου στολισμένο για το Καρναβάλι 
Φωτογραφία Κώστα Ζημέρη (ΔΗΚΙ)

Το τρενάκι του Βόλου στολισμένο για το Καρναβάλι
Φωτογραφία Κώστα Ζημέρη (ΔΗΚΙ)

Το τρενάκι παλιότερα (2001) στ' Άνω Λεχώνια
στολισμένος Καρναβάλος. 

Το τρενάκι -Καρναβάλος στ' Άνω Λεχώνια.

Αποκριάτικα (2)

Απόκριες στον παλιό Βόλο και ο σπουδαίος βολιώτης δημοσιογράφος Άθως Τριγκώνης (1907-1942) στο βιβλίο του γράφει:

Αποκριάτικα (1)

Καρναβαλιστές αρχή δεκαετίας του '70 στον Αϊ-Βλάση

Πρώτες "Απουκριές" σήμερα ! 
Αποκριάτικα τραγούδια που τραγουδιούνταν παλιά στον Αϊ-Γιώργη, αλλά και στα γύρω χωριά. (Αντίγραφο από το περιοδικό ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ του 1917)

Στο πηλιορείτικο λαογραφικό "ΦΙΡΙΚΙ" διαβάστε περισσότερα για τις Απόκριες κλπ (ΕΔΩ)

Αποκριά!

Καλές Απόκριες μ' ένα επίκαιρο ποίημα του σπουδαίου δημοσιογράφου 

και Δ/ντή της ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ, Τάκη Οικονομάκη.

 (Στην εφημερίδα υπέγραφε ως "Εφήμερος" ενώ στα ποιήματά του ως "Τάκης Σαρακηνός") 

Τσικνοπέφτη

Επίκαιρο (!) άρθρο του Τάκη Οικονομάκη (ΕΦΗΜΕΡΟΣ) από τη ΘΕΣΣΑΛΙΑ 

της Πέμπτης 29 Φεβρουαρίου 1940

Απόκριες & Κούλουμα

"ΤΥΠΟΣ" ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ, 5-2-1904

"ΘΕΣΣΑΛΙΑ" Βόλος, 11-2-1937