Η Τσαγκαράδα και η Εμπορική της σχολή

Ένα βιβλίο του 1921, σχετικό με την Τσαγκαράδα και την Εμπορική της Σχολή, γραμμένο από τους τότε καθηγητές και μαθητές. 

Περιέχει πολλά στοιχεία για το κεφαλοχώρι του Πηλίου. 

Διαβάστε το ή κατεβάστε το: 

https://drive.google.com/file/d/1ad60uI13kpbpgdH-57ktD--kpuFtH-R0/view?usp=sharing

Το Καρταλέικο

Το Καρταλέικο σπίτι στην Τσαγκαράδα. 

Αντιγραφή από ΣΚΟΡΠΙΕΣ ΘΥΜΗΣΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΟΥ- Θεμιστοκλής Καρτάλης, 1964.

[…] Γιος ενός απ’ αυτούς πιθανώς του Αποστόλη ή ίσως του Γιάννη Καρτάλη(1740-1800) ήταν ο Γεώργιος ο Β΄εγγονός του πρώτου αναφερόμενου ως γενάρχη.

Από κάτι Τούρκικα κιτάπια που βρέθηκαν στο σπίτι της Τσαγκαράδας και μετά χάθηκαν μαζί με άλλα ντοκουμέντα (διαθήκες, προικοσύμφωνα, πωλητήρια κλπ.) φαίνεται ότι έζησε μεταξύ των ετών 1760 και 1880. Φέρεται ως κτίσας το σπίτι της Τσαγκαράδας που βρίσκεται στη συνοικία των Ταξιαρχών επάνω στα θεμέλια του παλαιού σπιτιού. Υπήρχε πλάκα εντοιχισμένη η οποία έγραφε ΑΝΩΚΟΔΟΜΗΘΗ 1798. Το ίδιο σπίτι αργότερα, στα 1837 νομίζω το ξανάχτισε ο παππούς ο Χατζηαντώνης. Ο τόπος εκεί γέρνει και φαίνεται ότι περιοδικά έπρεπε να χτίζεται το σπίτι ξανά για να μην πέφτη Το σπίτι αυτό στεκόνταν όρθιο με ρωγμές φυσικά και με φουσκωμένο τον μπροστινό τοίχο έως τα 1954 οπότε λόγω των ζημιών που υπέστη από τούς σεισμούς και τις καθιζήσεις του εδάφους, η οικογένεια το κατεδάφισε και σήμερα (1965) δεν υπάρχουν παρά μόνον τα θεμέλια.

Ως κτίριο είχε τη κλασσική μορφή των Πηλιορείτικων σπιτιών της εποχής εκείνης. Τρίπατο με τοίχους πάχους ενός μέτρου και πλέον. Στο ισόγειο ήταν οι αποθήκες για σιτάρια, λάδια και λοιπά τρόφιμα. Στο δεύτερο πάτωμα οι βοηθητικοί χώροι, η τραπεζαρία και το χειμωνιάτικο. Στο τρίτο τα υπνοδωμάτια και το σαλόνι, τον οντά όπως το αποκαλούσαν τότε. Τα δύο πρώτα πατώματα είχαν πολύ μικρά παράθυρα και λιγοστά με σιδερένια κάγκελα γι’ ασφάλεια. Η κεντρική πόρτα από χονδρά ξύλο καστανιάς επενδεδυμένη με σίδερο για περισσότερη σιγουριά. Άνοιγε δε με ένα τεράστιο κλειδί. Πολεμίστρες στους τοίχους και ειδικές τρύπες, από τις οποίες σε περίπτωση επιθέσεως από πειρατές έχυναν οι ένοικοι ζεματιστό λάδι στα κεφάλια των επιδρομέων. Η σκεπή όπως όλων των σπιτιών του Πηλίου σκεπάζεται με πλάκες πέτρινες από το χωριό Πρόπαν -ποτέ με κεραμίδια.[…]

Αριστείδης Καρτάλης

Ο Δήμαρχος Τσαγκαράδας Αριστείδης Καρτάλης. 

Αντιγραφή από το βιβλίο: ΣΚΟΡΠΙΕΣ ΘΥΜΗΣΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΑΣ, Θεμιστοκλή Αρ. Καρτάλη, 1965

[…] Η οικογένεια των Καρτάληδων εμφανίζεται στη Τσαγκαράδα στο πρώτο ήμισυ του 18ου αιώνα  Είχον έλθει, όπως άλλωστε, και οι περισσότεροι Πηλιορείτες και μάλιστα οι της ανατολικής πλευράς τού Πηλίου, όχι τόσο από τη κυρίως Ελλάδα όσο από διάφορα άλλα μέρη της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. [..]

Ο νεώτερος αδελφός (σημ. του Ιωάννη Καρτάλη) Αριστείδης (1846-1909),  έλαβεν και αυτός μέρος στην επανάσταση του 1878 ηγούμενος ιδίου σώματος εθελοντών πολεμήσας μετά γενναιότητος στις μάχες τον Σαρακηνού και Μακρυνίτσας καθώς και στον πόλεμο του 1897.

Άνδρας γενναίος και ατίθασος έκαψε την εσοδείαν τού κτήματός του στο Γκέρμπεσι(*) της Καρδίτσης για να μη την πάρουν οι Τούρκοι που είχαν καταλάβει τη Θεσσαλία στα ‘97. Κυνηγός μανιώδης έχασε το ένα του μάτι κατόπιν στοιχήματος με ένα συνάδελφόν του ο οποίος για να τον πειράξη του είπε κάποτε ότι όταν πυροβολή κλίνει τα μάτια από φόβο. Τα όπλα τότε είχαν τον λεγόμενο κουκουρίκο ο οποίος με τη πίεση της σκανδάλης έπεφτε επάνω σε μια καψούλα η οποία πυροδοτούσε το μπαρούτι που υπήρχε στη κάννη.

«Εγώ βρε φοβάμαι;» και βάζει το όπλο δίπλα στο μάτι του και τραβά τη σκανδάλη. Πετιέται ένα κομματάκι από την καψούλα και του βγάζει το μάτι. Αυτό όμως δεν τον ημπόδισε να παραμείνη άριστος σκοπευτής έστω και αν ήταν μονόφθαλμος.

Δήμαρχος Τσαγκαράδας επί σειράν ετών εξυπηρέτησε μεγάλως τον Δήμον του. Εδαπάνα και αυτός αφειδώς χρήματα για τους απελευθερωτικούς αγώνας καθώς και για διάφορα κοινωφελή έργα στο Πήλιο, βρύσες καλντρίμμια κλπ.

Συνέβαλεν επίσης δια σημαντικών ποσών τα αναγκαία έξοδα του κόμματος.[…] 

------------------------------------------

(*) Ο Τσαγκαραδιώτης Ιωάννης Αντ. Καρτάλης, κατά την αποχώρηση των Οθωμανών, είχε αγόρασει το τσιφλίκι Γκέρμπεσι από τους Τούρκους Γακή Βεή, Χασάν Βεή και τη μητέρα τους Ατικέ Χανούμ.
Ο Καραμπασιώτης Δημήτριος Μουρογιάννης (μεγαλύτερος αδελφός του Κων-ντίνου που είχε τον «Κήπο Μουρογιάννη» στ’ Άνω Λεχώνια) ήταν επιστάτης στα «κτήματα Αριστ. Καρτάλη» εκεί στην ευρύτερη περιοχή των Σοφάδων (Γκέρμπεσι: Καρποχώρι Σοφάδων-Καρδίτσας), όπου και δολοφονήθηκε στις 4 Αυγούστου 1908, σε συμπλοκή με κάποιον μυλεργάτη Βούλγαρο που τον μαχαίρωσε.

Ένα ληστρικό γεγονός πριν 115 χρόνια...

Ιούνιος, Καλοκαίρι!

Όπως και σήμερα επιστρέφουν στην πατρίδα οι ξενιτεμένοι για λίγο διάστημα, έτσι και οι τότε «χαβατσιάδες» (=Αιγυπτιώτες) επέστρεφαν στο Πήλιο (τη γενέτειρά τους) για τις διακοπές τους! 

Όμως για τους τσαγκαραδιώτες Φοινικόπουλους στα 1901, τα πράγματα δεν εξελίχτηκαν ευχάριστα...

Τότε ο σιδηρόδρομος (1895) έφτανε μόνον ως τα Άνω Λεχώνια! Δύο χρόνια αργότερα έγινε η επέκταση ως τις Μηλιές (1903) και κάπως ...μίκρυνε η απόσταση που πήγαιναν με τα πόδια και με τα ζώα. Αυτοκινητόδρομος δεν υπήρχε, ούτε κι αυτοκίνητα...

Αρκετά χρόνια αργότερα, οι ίδιοι οι Αιγυπτιώτες της Τσαγκαράδας και των άλλων ανατολικών χωριών, έβαλαν (δώρισαν) πολλά χρήματα (μαζί με το κράτος και το …Πολυμέρειο δάνειο) και κατασκευάστηκε σταδιακά ο υπάρχων επαρχιακός αυτοκινητόδρομος Βόλου-Λεχωνίων-Τσαγκαράδας.

Στην εφημερίδα ΠΑΝΘΕΣΣΑΛΙΚΗ, Βόλος 20-5-1901, διαβάζουμε για μια:

ΘΡΑΣΥΤΑΤΗ ΛΗΣΤΕΙΑ 
(Πλησίον του Αγίου Γεωργίου - Οι ληστευθέντες Αιγύπτιοι)
Την πρωΐαν της παρελθούσης Τετάρτης, ο κ. Δημήτριος Φοινικόπουλος (*) μετά της κυρίας του και του αδελφού του Αθανασίου, αφιχθέντες εξ Αιγύπτου όπου εμπορεύοντο, ανεχώρησαν δια του σιδηροδρόμου εις Λεχώνια όπου τους ανέμενον οι αγωγείς, και εκείθεν διά την ιδιαιτέραν των πατρίδαν Τσαγκαράδαν. Ενώ δε διήρχοντο της θέσεως «Γρηά Σπηλιά» πέραν του χωρίου Αγίου Γεωργίου αίφνης εμφανίζονται εις το μέσον της οδού εξελθόντες των παρακειμένων θάμνων άγνωστοι φουστανελλοφόροι ωπλισμένοι διά βραχυκάνων όπλων Γκρα, οίτινες προτάσσοντες τα όπλα κατά των ταξειδιωτών και των αγωγέων τους διατάσσουν να σταθούν. Αμέσως ούτοι καταληφθέντες εξ εύλογου φόβου εσταμάτησαν. Τότε είς των ληστών διέταξεν τους ταξειδιώτας να κατέλθωσι των ζώων και να τοις δώσουν αμέσως όσα χρήματα έφερον μεθ’ εαυτών. Ούτοι υπακούσαντες εις τας κελεύσεις των ληστών έδωκαν αμέσως όσα χρήματα είχον ήτοι 40 περίπου λίρας, μη αρκούμενοι δε οι λησταί εις ταύτα έλαβον και τα ωρολόγιά των καθώς και άπαντα τα κοσμήματα της κυρίας Φοινικοπούλου.
Κατόπιν οι λησταί είπον εις αυτούς ότι εάν θέλουν να επιστρέψουν τα κοσμήματα της Κυρίας να τοις πέμψουν δι’ ανθρώπου 40 λίρας. Τους συνέστησαν δε να εξακολουθήσουν τον δρόμον και να μη ειπούν εις κανένα τίποτε, διότι άλλως θα διέτρεχε η ζωή των κίνδυνον.
Αναχωρήσαντες όμως εκείθεν εξηκολούθησαν τον δρόμον των και ειδοποίησαν συγχρόνως τον Αστυνόμον Μηλιών περί της ληστείας, όστις παραλαβών άπασαν την δύναμίν του έσπευσεν επί τόπου, αλλά μέχρι της στιγμής ταύτης δεν κατώρθωσαν ν’ ανακαλύψωσι το κρυσφύγετον των ληστών.» 

--------------
(*) Ο Δημήτριος Φοινικόπουλος παντρεύτηκε δυο φορές. Πρώτα την Ελένη Στυλιαρά από μεγάλη τσαγκαραδιώτικη οικογένεια Αιγυπτιωτών, που πεθανε 37 χρονών στην Τσαγκαράδα. Σε δεύτερο γάμο παντρεύτηκε την Ελένη Οικονομίδου. Από τους γάμους δεν απόκτησε παιδιά. Στις 16 Μαΐου 1901 επισκέφτηκε με τη δεύτερη γυναίκα του και τον αδελφό του την Τσαγκαράδα «όπως παραθερίσωσι...». Διαδραματίστηκε όμως η φοβερή ληστεία… Η υγεία του τότε κλονίστηκε και έφυγε μετά τα Χριστούγεννα του 1901 στην Αίγυπτο, όπου και πέθανε στις 2 Ιανουαρίου 1902

. 

(Πηγή επεξήγησης: Βασ. Γιασιράνη, περιοδικό ΜΑΓΝΗΣΙΑ-ΕΚΠΟΛ, τχ 4, Βόλος Μάιος 2005)

Κάηκε κι ένα σχολείο που 'ταν Παρθεναγωγείο…

«Εν Τσαγγαράδη του Πηλίου χθες, κατά τηλεγράφημα του νομάρχου Λαρίσσης, εγένετο παρανάλωμα του πυρός το Τζεβοπούλειον παρθεναγωγείον, μόλις σωθείσης της διευθυντρίας. Άγνωστον πόθεν προήλθεν το πυρ». 

Αυτά έγραφε η αθηναϊκή εφημερίδα (ΝΕΑ ΕΦΗΜΕΡΙΣ, Αθήναι, Δευτ. 25-12-1889) για τη φωτιά που κατέστρεψε το «Παρθεναγωγείο»(=σχολείο θηλέων) στην Τσαγκαράδα.
Δυο βδομάδες αργότερα στις 8-1-1890, στέλνει στην ίδια εφημερίδα επιστολή ο (από άλλα γραπτά του γνωστός μας) τσαγκαραδιώτης λόγιος Γεώργ. Αδρακτάς που διορθώνει την είδηση δίνοντας τις παρακάτω πληροφορίες :
1. Το παρθεναγωγείο δεν είναι Τζεβοπούλειο(!) αλλά «Ρήγειο», καθότι αυτό ήταν δωρεά από την κληρονομιά του Ρήγα Πέτρου Στυλιαρά και χτίστηκε μόλις τέσσερα χρόνια πριν, στα 1885.
2. Το παρθεναγωγείο «ήτο μέγαρον ωραίον και μεγαλοπρεπές εκ των λαμπροτέρων της κωμοπόλεως». Χτίστηκε σε σχέδια Γάλλου μηχανικού και κόστισε πάνω από 1500 λίρες.
3. Ήταν στην συνοικία της Αγ. Παρασκευής «επί λαμπράς θέσεως».
4. Την εποχή εκείνη υπήρχε και άλλο Παρθεναγωγείο στην Τσαγκαράδα στη συνοικία των Ταξιαρχών, δωρεά των αδελφών Καρτάλη.
5. Η πυρκαγιά ξεκίνησε από φωτιά που είχαν ανάψει εργάτες που εκτελούσαν εργασίες στο κτίριο για να ζεσταθούν -επειδή έκανε πολύ κρύο- στις 23 Δεκεμβρίου 1889. Η μετάδοση έγινε από πριονίδια που υπήρχαν στο δάπεδο.
6. Οι εργάτες κοιμήθηκαν και δεν κατάλαβαν τη φωτιά, παρά μόνον όταν αυτή πήρε διαστάσεις βγήκαν έξω φωνάζοντας.
7. Ειδοποιήθηκε η συνοικία με χτύπημα της καμπάνας, αλλά λόγω της προχωρημένης νύχτας και της απόστασης των σπιτιών δεν πρόφτασαν να τη σβήσουν οι προστρέξαντες κάτοικοι.
8. Στο διπλανό δωμάτιο κοιμόταν με τη μητέρα της η δασκάλα –η οποία και δίδασκε για πρώτη φορά. Έντρομες πετάχτηκαν έξω, ευτυχώς σώες και αβλαβείς.
9. Η πυρκαγιά έκαψε ολοσχερώς το κτίριο λόγω του δυνατού βοριά που επικρατούσε.
10. Η δημοτική αρχή «επελήφθη ανακρίσεων» για τα αίτια, χωρίς όμως αποτέλεσμα.
11. Οι εργάτες αρχικά συνελήφθηκαν, αλλ’ αργότερα αφέθηκαν ελεύθεροι.
12. Το κτίριο δεν ήταν ασφαλισμένο «διά το απίθανον και το σπάνιον πυρκαϊάς εν τοις χωρίοις».

Τσαγκαράδα

Η Τσαγκαράδα *

έχει υπέρ τους 2500 κατοίκους, ων οι πλείστοι μετέρχονται τον έμπορον εν Αιγύπτω, αναχωρούντες το φθινόπωρον και επιστρέφοντες, πάντοτε σχεδόν πλήρεις χρημάτων, κατά τας παραμονάς του Πάσχα.

Κείται επί της ανατολικής πλευράς του ενδόξου Πηλίου, της γενετείρας των παλαιών Κενταύρων, απέχει  δε ημίσειαν ώραν από της θαλάσσης και οκτώ από του Βόλου. Η επί του Πηλίου συγκοινωνία γίνεται δι’ ημιόνων. Εκτός των ευπόρων όμως υπάρχουσι και ναυτικοί πολλοί, μεταφέροντες διά των πλοίων αυτών εις τε τους διαφόρους του Κράτους λιμένας και εις το εξωτερικόν τα κυριώτερα του τόπου προϊόντα, μήλα και κάστανα.

Η Τσαγκαράδα εχτίσθη προ οχτακοσίων ετών, φαίνεται δε ότι οι πρώτοι αυτής κάτοικοι, ως και το όνομα δηλοί (1), κατώκησαν υπό σκηνάς. Σώζονται δε και αρκετά ερείπια πύργων και φρουρίων Ενετικής κατασκευής από τις εποχής της Ενετοκρατίας, προ πάντων δε πλησίον της παραλίας, ην αποτελούσι κατά το πλείστον μεγαλοπρεπέστατοι και συνάμα τρομακτικοί εις την θέαν απορρώγες βράχοι. Και η θέσις, και το όνομα αυτής, Καραβοστασιά ή Καραβοτσακσιά, επιβεβαιούσι το υπό του Ηροδότου αναφερόμενον, ότι ενταύθα κατεστράφη εν τη αρχαιότητι ο στόλος του Πέρσου σατράπου (2).

Οσάκις ατενίζω τους  σκιερούς αυτούς βράχους, αγόμενος υπό της φαντασίας, εις χρόνους δόξης οιχομένους, νομίζω ότι η σημερινή αγριότης των διατηρείται έτι από της ημέρας, καθ’ ην το πρώτον αμέριμνοι και ταπεινοί ίσως είδον την αυθάδειαν των βαρβάρων, ελαύνουσαν εν πομπη προς υποδούλωσιν της φίλης πατρίδος. Από της ημέρας, καθ’ ην αφήσαντες τα μετά της αύρας και των κυμάτων παίγνιά των, εξηγέρθησαν άγριοι και φοβεροί, ίνα κατασυντρίψωσι και ταπεινώσωσι προ εαυτών τον τολμητίαν Ξέρξην!

----------------------------------------------------------------

(1)  Τ σ α γ κ α ρ ά δ α ή Τ σ α γ κ α ρ ά δ ε ς παράγεται πιθανώτατα εκ της λέξεως τ σ α γ κ α ρ ι α, άλλως  τ σ α ν τ  ί ρ ι α, όπερ κατά την διάλεκτον των κατά τα μέρη ταύτα περιφερομένων πλανοδίων Γύφτων ή Αθιγγάνων και των επί τέσσαρας αιώνας αρξάντων Μωαμεθανών σημαίναι σ κ η ν ά ς. Τσαγκαράδαι άλλως υπάρχουσι πολλαί εν ταις Κυκλαάσι νήσοις και εν Θράκη.

(2)  Άλλοι την θέσιν ταύτην ορίζουσιν έτι βορειότερον, πλησίον του Κεραμιδίου, Κασθαναίας το πάλαι. Αλλά νομίζω ότι ο στόλος του Ξέρξου ήτο αρκετά μέγας ώστε, συντελέσαντος και του σφοδρού βορειοανατολικού ανέμου, να διασκορπισθή καθ’ άπασαν την ανατολικήν παραλίαν του Πηλίου, μέχρι της Σηπιάδος άκρας.Επομένως το όνομα Κ α ρ α β ο σ τ α σ ι ά  ή  Κ α ρ α β ο τ σ α κ σ ι ά  δεν είνε άσχετον προς το γεγονός τούτο. Όλως απίθανος δε μοι φαίνεται η γνώμη ότι και ενταύθα εννοείται δια της λέξεως αυτής ο ναύσταθμος, ως αναφέρει ο ετυμολογος (πρβ. και Λεξικόν της καθ’ ημάς Ελληνικής Διαλέκτου υπό Στ. Βυζαντίου. 1874) δια το ήκιστα κατάλληλον της θέσεως.

* Ο Γεώργιος Αδρακτάς- που έγραψε το κείμενο στο περιοδικό ΕΒΔΟΜΑΣ τχ 13 /31-3-1890, γεννήθηκε στην Τσαγκαράδα το 1870 και πέθανε το 1962. Παραδοσιακός πεζογράφος και λόγιος. Έγραψε ηθογραφικά διηγήματα εμπνευσμένα από τη θεσσαλική και πηλιορείτικη ζωή που έζησε,  χρησιμοποιώντας το τοπικό μας γλωσσικό ιδίωμα.