Ο Φούρνος του Βελέντζα στην Άλλη Μεριά

Φωτογραφία: Thanasis Germanos

Ο «Φούρνος του Βελέντζα» είναι ένα ιστορικό διατηρητέο μνημείο που βρίσκεται στην Άλλη Μεριά, ΔΔ του πρώην δήμου Πορταριάς Πηλίου που σήμερα ανήκει στο δήμο Βόλου.

Εκεί μέσα κι έξω υπάρχουν υπέροχες τοιχογραφίες, που φιλοτέχνησε ο λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος (Χατζημιχαήλ).

Πρόκειται για ένα ισόγειο, λιθόκτιστο κτίριο που χτίστηκε το 1897, όπως μαθαίνουμε από τη χρονολογία που είναι χαραγμένη σε μια μεριά της γριπίδας, και λειτουργούσε σαν φούρνος και κρασοπουλειό. Στα 1965 χαρακτηρίστηκε ως έργο τέχνης και διατηρητέο μνημείο. 

Το 1986 έγιναν εργασίες συντήρησής του. Το 1910, διακοσμήθηκε με τοιχογραφίες από τον Θεόφιλο, που έζησε στην περιοχή Βόλου και Πηλίου για πολλά χρόνια από τα τέλη του 19^ου ως τις  αρχές του 20^ου  αιώνα και ζωγράφισε πολλά σπίτια, καφενεία και χάνια. Ο Θεόφιλος στο «Φούρνο του Βελέντζα» ζωγράφισε εννέα τοιχογραφίες, οκτώ στο εσωτερικό του και μία στην κύρια όψη του κτιρίου, που διατηρούνται σε άριστη κατάσταση. Σ’ αυτές απεικονίζονται μορφές από την ιστορία και την παράδοση, όπως ο Μάρκος Μπότσαρης και ο Κώστας Γαρέφης,  ο Παναής Κουταλιανός, ο Ερωτόκριτος και η Αρετούσα. Όλες έχουν επιγραφές-λεζάντες όπως η «Η ΕΛΛΑΣ αναγενηθείσα και ο Φεραίος» στην εξωτερική τοιχογραφία ή «Ο Σαμψών δια της ανδρείας του θανατώνει λέοντα» σε μία από τις τοιχογραφίες  στο εσωτερικό.

Φωτογραφία: Thanasis Germanos

Παλιότερα έγιναν προσπάθειες για να περιέλθει το νεότερο αυτό μνημείο στο δήμο Πορταριάς, χωρίς βέβαια αποτέλεσμα –σύμφωνα με τη μαρτυρία παλιού δημ. Συμβούλου.

Το «κακό» της υπόθεσης -όπως είπε κι ένας φίλος- είναι ότι «φούρνος» σήμερα ανήκει εξ ημισείας στους παλιούς ιδιοκτήτες και στο Υπουργείο Πολιτισμού, με αποτέλεσμα να μπλέκουν τα πράγματα σχετικά με την συντήρηση, την επισκεψιμότητα και την ανάδειξη του χώρου. Ένας χώρος που πρέπει να αναδειχθεί σε συνάρτηση με την οικία Κοντού-μουσείο Θεόφιλου στην Ανακασιά.

Ο Κίτσος Μακρής στη βολιώτικη «ΘΕΣΣΑΛΙΑ» της  12-11-1969, μεταξύ άλλων που γράφει για την Άλλη Μεριά, γράφει για το «Φούρνο του Βελέντζα»:

[…] Από την πλατεία ανεβαίνοντας προς τα επάνω κι ακολουθώντας το κεντρικό καλντερίμι σε μικρή απόστασι από αυτή δεξιά θα συναντήσουμε το φούρνο του Βελέντζα. Βέβαια ένας φούρνος δεν παρουσιάζει στον διαβάτη κανένα διαφέρον, εκτός μόνο όταν πεινάη ή όταν τον θέλγη η μυρωδιά τού φρεσκοψημένου ψωμιού. 

Ο φούρνος όμως του Βελέντζα εκτός απ’ τα ψωμιά του έχει να παρουσιάση και κάτι άλλο ξεχωριστό πού δεν θα το δής σε κανένα άλλο φούρνο, όσο κι αν ψάξης. Τι; Την ζωγραφική κι εδώ παρουσία τού λαϊκού ζωγράφου Θεοφίλου, με απεικονισμένα στους τοίχους μέσα κι έξω αγαπημένα γι’ αυτόν θέματα: ήρωες της επαναστάσεως, σκηνές τού Ερωτόκριτου και της Αρετούσας, την καπετάνισσα Μαργαρίτα Μπασδέκη ως και τον... νεώτερο Ηρακλή Κουταλιανό. 
Αν δεν ξέρης για την ύπαρξι τούτου του φούρνου, μπορεί και να περάσης χωρίς να δώσης καμμιά ιδιαίτερη προσοχή, εκτός μόνο αν κάποιος βρεθή και σ’ ένημερώση γι’ αυτόν. 
Μια πινακιδούλα στην αρχή του δεν θα ήταν άσχημη ιδέα. Γιατί ο ξένος επισκέπτης στο κάθε μέρος που πάει για πρώτη φορά, πάντα επιθυμεί να δη κάτι το ξεχωριστό και αξιόλογο σ’ αυτόν. Στην περίπτωσι που υπάρχει γιατί να μην προβάλλεται; Βέβαια σ’ αυτό πρέπει να συγκατατεθή κι ο ιδιοκτήτης του φούρνου, διότι το κτίριο δεν είναι κοινοτικό οπότε ελεύθερα θα μπορούσε να προβληθή από την Κοινότητα κι έτσι η προβολή του εξαρτάται από την καλή θέληση εκείνου.[…]

Θεόφιλος (3) αισθηματικός

Για την Καλή Χρονιά, θα ξεκινήσουμε μ' ένα κείμενο γραμμένο την Πρωτοχρονιά του 1947 που σκιαγραφεί μια άλλη πλευρά του Θεόφιλου, την αισθηματική! Καλή ανάγνωση!

«Ρομβέρτος και Ιουλία» του Θεόφιλου.

 Πέρασε στα 1899 κι απ' το χωριό Καραμπάσι (Άγιο Βλάση) Πηλίου. 

Τοιχογραφία στο τότε σπίτι του Γκέκα, στην Καμπανά (Κάτω Στρόφιλος), 

αποτοιχισμένη από τον Κίτσο Μακρή. 

Θεόφιλος (2)

Και πάλι ο λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος (*)

Ο Καραϊσκάκης στο Φάληρο

Ένα αντίγραφο του ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΥ, αναδημοσίευση, από το ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ της 21-9-1935, του Σπύρου Μελά, που υπογράφει με το ψευδώνυμο "Φορτούνιο". 

(*) Με την ευκαιρία της 3μερης εκδήλωσης-αφιέρωμα στο ζωγράφο, (ΕΔΩ) σε Ανακασιά, Αγ. Ονούφριο, Σταγιάτες και Μακρινίτσα. 

Ο Θεόφιλος στο Μαλάκι

Στο βιβλίο με τίτλο 

«Ο ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΣΤΙΣ ΜΗΛΙΕΣ ΤΟΥ ΠΗΛΙΟΥ- Νέα άγνωστα έργα του»

 Λάρισα 2012, 

υπάρχει και το παρακάτω κείμενο σχετικό κι αυτό με το πέρασμα (δες κι ΕΔΩ) του Θεόφιλου απ' το χωριό μας:

Ο ζωγράφος -σύμφωνα με πληροφορίες του ιδιοκτήτη- ζωγράφισε τον πάγκο και κάποιες μπορντούρες στους τοίχους και στο παρακείμενο τότε «περιθαλάσσιον καφενείον Πλάτανος», του Κωνσταντίνου Γούλια.

Σήμερα, στο τότε καφενείο και σημερινή ψαροταβέρνα, που έβγαιναν οι καϊκτσήδες, οι τρατάρηδες κι οι ψαράδες να φορτώσουν και να ξεφορτώσουν εμπορεύματα στη σκάλα, να ξεκουραστούν και να πιουν ένα κρασί παραγωγής του ιδιοκτήτη, δεν υπάρχει κάποιο ίχνος από το Θεόφιλο. Ο πάγκος σάπισε και πετάχτηκε και τ’ απανωτά «γαλακτίσματα» στους τοίχους, κάλυψαν τις «διακοσμητικές ταινίες» του Θεόφιλου!

Το κτήριο του καφενείου ήταν κι είναι «μεσοτοιχία» με το «Χάνι» του μπαρμπα- Γιάννη (Μπαξεβάνου) Καούνη, που αναφέρεται στο παραπάνω κείμενο. 

Πράγματι αυτή τη ζωγραφισμένη πόρτα, την «αντάλλαξε» με μια καινούρια κάποιος ξυλέμπορας του Βόλου που γνώριζε την αξία της!

Ωστόσο το παραπάνω βιβλίο, μας κάνει γνωστό το πέρασμα, την παρουσία του ζωγράφου αλλά και τα έργα του «για ένα πιάτο φαΐ κι έναν ύπνο» κι απ’ την περιοχή μας!

Ο Θεόφιλος στα Λεχώνια

Ο λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος πέρασε κι απ’ τα Άνω Λεχώνια! 

Αφού πήγε στο Καραμπάσι (Άγιο Βλάση)  και ζωγράφισε το σπίτι του Γ. Γκέκα στη συνοικία Καμπανά (ΕΔΩ), επόμενο ήταν να περάσει, θα πει κάποιος. Στο δρόμο του ήταν !

Ο κ. Νικ. Παπαθεοδώρου έγραψε ένα βιβλίο με τίτλο «Ο ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΣΤΙΣ ΜΗΛΙΕΣ ΤΟΥ ΠΗΛΙΟΥ- Νέα άγνωστα έργα του» Λάρισα 2012, (ΕΔΩ)

όπου και δημοσιεύει μια μελέτη-έρευνά του για κάποια απ’ τα έργα του Θεόφιλου, που είναι άγνωστα στο ευρύ κοινό και που ζωγραφίστηκαν στο Πήλιο. 

Μεταξύ αυτών αναφέρεται και στον «πάγκο»*  του καφενείου του Κωνστ. Λυχναρά  που βρισκόταν πάνω στο δρόμο προς Άγιο Βλάση απέναντι και διαγώνια απ’ το αρχοντικό Τοπάλη-Καλαμακιώτη. Ήταν στην άκρη του οικοπέδου Χ''λάζαρου, στο βόρειο μέρος του χωριού και στη συνοικία "Τζαμί".

Το οίκημα Λυχναρά -όπου δείχνει το βέλος

Το οίκημα που υπάρχει σήμερα ανακαινισμένο, λειτουργούσε αρχικά ως «παντοπωλείο» και καφενείο. Ήταν γνωστό με το όνομα «πρατήριο». Ιδιοκτήτες ήταν τα αδέλφια Γεώργιος -Γιωργούλης (Σύζυγός του ήταν η Ανθία Ευσταθίου Πάτρα κι απόκτησε τρεις γιος και δύο κόρες) και Κωνσταντίνος -Κωστάρας Λυχναράς (Παντρεύτηκε με την Αθηνά Καλλικαντζάρου κι απόκτησε τρεις κόρες) με καταγωγή απ’ το διπλανό Παλιόκαστρο. 

Σε εμπορικούς οδηγούς της περιοχής ως τα 1918-19 αναφέρονται τα ονόματα των μαγαζιών αυτών. 
Αργότερα «μοίρασαν» κι ο Γεώργιος ασχολήθηκε πάλι με το εμπόριο ως τσαμπάσης(= ζωέμπορας) κλπ. Το καφενείο και το παντοπωλείο  έμεινε στον Κωστάρα, απ’ τον οποίο το κληρονόμησαν οι σημερινοί απόγονοί του. Εκεί υπήρχε κι ο πάγκος του καφενείου με τις θαυμάσιες ζωγραφιές! Χαρακτηριστικό του οικήματος είναι και το «φαγωμένο»  μάρμαρο της πόρτας (κατωκάσι ή κατώφλι) απ’ τις πρόκες των αρβυλών των ανθρώπων που περνούσαν την είσοδο!

Παρακάτω τα αντίγραφα των εικόνων και το κείμενο, απ’ το  παραπάνω αξιόλογο και καλαίσθητο βιβλίο, που βρίσκεται σε κυκλοφορία:

*πάγκος:  βασικό έπιπλο καφενείου. Ξύλινη κατασκευή (μπάρα-πάσο), με επένδυση λαμαρίνας από πάνω (για τα υγρά) και αποθηκευτικό χώρο από κάτω. Συνήθως ήταν περίτεχνη ξυλοκατασκευή, αφού ήταν κι ο καθρέφτης «τ’ μαγαζιού», γι’ αυτό και ζωγραφισμένος!  

Πάντα πίσω βρισκόταν κι ο καφετζής που σερβίριζε ποτά και καφέδες. Πάνω του ακουμπούσαν οι καραφίνες, τα αναποδογυρισμένα ποτήρια, αλλά και τα σερβιριζόμενα ποτά, που συνήθως ήταν τσίπουρα και κρασιά. Εκεί γύρω στο γείσο του, ακουμπούσαν οι όρθιοι πότες, για ξεκούραση, κουβέντα,  αλλά και …στήριξη όταν άρχιζε η επήρεια του οινοπνεύματος! 
Γνωστή πηλιορείτικη φράση ήταν: «Ξηράθ’κι στουν πάγκου πίνουντα(ς)»!

Τοιχογραφίες του Θεόφιλου στον Αϊ -Βλάση

Αντίγραφο από το περιοδικό "ΜΑΓΝΗΣΙΑ" της ΝΑΜ-ΕΚΠΟΛ

Βόλος, Νοέμβριος 2008

Θεόφιλος

(Αντιγραφή από 'ΜΑΓΝΗΣΙΑΚΑ" - Νομαρχία Μαγνησίας -1971)
Δείτε κι εδώ: http://www.hprt-archives.gr/V3/public/main/page-assetview.aspx?tid=75618&autostart=0