Δήγμα όφεως...

Βαδίζοντας στο καλοκαίρι όπου υπάρχουν και οι όφεις (τα πραγματικά φίδια!), ας δούμε μια καταγραφή για την αντιμετώπιση του δήγματος(=τσιμπήματος, δαγκώματος) από αυτά...

  

Ο μηλιώτης καθηγητής και λόγιος Ρήγας Καμηλάρις με την κόρη του Μυρτώ, (δασκάλα και σύζυγο του επίσης εξαίρετου δασκάλου Χρήστου Παπαζήση) στις αρχές της δεκαετίας του 1930 κατέγραψαν τα υπάρχοντα κειμήλια στα μοναστήρια, τις εκκλησίες και τα ξωκλήσια του Νοτίου Πηλίου. 

Αυτό το έκαναν με την συγκατάθεση και έγκριση του τότε μητροπολίτη Δημητριάδας Γερμανού. Κάποιες από αυτές τις καταγραφές δημοσιεύτηκαν στα «ΘΕΣΣΑΛΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ» με τον τίτλο «ΙΕΡΑΙ ΑΝΑΓΡΑΦΑΙ», το 1934.

Ανάμεσα στα πολλά καταγραμμένα εκκλησιαστικά βιβλία υπάρχει κι ένα «ΜΗΝΑΙΟΝ Νοεμβρίου» του 1761. Είναι από την εκκλησία του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου της Νιάου, που έχει χτιστεί από το Δήμο Ζουπανιώτη..

Εκεί στο τέλος υπάρχει χειρόγραφη και «συνταγή ιάσεως» (=γιατροσόφι) που έχει σχέση με το δάγκωμα φιδιού. Το υπογράφει ο «θεοδώρης Καλαμιώτου».

Τα χρόνια εκείνα δεν υπήρχαν άπειρα φύλλα τετραδίων και χαρτιού όπως σήμερα, οπότε οι άνθρωποι -που βέβαια ήξεραν γράμματα- σημείωναν παντού, ακόμα και στα εκκλησιαστικά βιβλία. Από αυτές τις εκάστοτε σημειώσεις παίρνουμε πάμπολλες πληροφορίες για την εποχή που γράφτηκαν…

Σήμερα διαβάζοντάς το, ίσως μας φανεί ευτράπελο! Όμως τα παλιά εκείνα χρόνια που δεν υπήρχαν τα φάρμακα, οι άνθρωποι προσπαθούσαν με διάφορους τρόπους να γιατρευτούν…

«Διά το δάγκαμα του όφεως εάν δαγκάση κανέν βάνεις της όρνιθος τον κόλον εις την πληγήν, δηλαδή εις το δάγκαμα και βυζαίνει την φαρμακάδα και εάν ψοφήσει βάνεις άλλην εις το ίδιον μέρος έως να σταθεί ζωντανή η όρνιθα.  

2. Χαράζεις το μέρος τού δαγκώματος και τραβάς βεντούζες ή αβδέλλες.

3. Παίρνεις γάλα και το πίζεις και το ζεστένεις πεσμένο (= πησμένο) και το λυώνεις ωσάν αλοιφή  και το βάζης εις το δάγκαμα και εις δύο ή τρεις φοράς την ώραν έως να εβγάλη φουσκαλίδες μαύρες και κίτρινες.

4. Βάζεις δρακοντιάς ρίζα στομπισμένη ωσάν αλοιφή τον ενώνεις με σπίρτο ρακί και αλείφης μπάλωμα και το κουκλώνεις το μέρος όλον έως ότου είναι πρισμένον και εις το μέρος του δαγκάσματος αλείφης ένα μικρό πανί με θυριακή(;) έως ότου να δουλέψις έως ότου να σφαλίση.»

Πηλιορείτικες παροιμίες-φράσεις: 

-Φύλαξι(ε) του φίδ' του χ'μώνα, να σι(ε) φάει του καλοκαίρ'. (Για τους ευεργετηθέντες αχάριστους.)

-Είνι(ε) φίδ' κουλουβό! (Φράση για τον κακαντρεχή, σπιούνο και γενικά επικίνδυνο άνθρωπο)

-Είνι(ε) την μια ουχιά! (Η ίδια έννοια με παραπάνω που αναφέρεται σε γυναίκες)

-Είνι(ε) την μια ουχιά διμούτσουν’! (Η ίδια έννοια με παραπάνω)

-Ι όφις μι(ε) εξαπάτ'σει! (Φράση από την Αγ. Γραφή)

-Αστρίτ’ς τα μάτχια τ’! (Παρομοίωση με τα μάτια οχιάς, η εξυπνάδα)

-Πχοιος θα βγάν’ του φίδ’ απ’ τ’ν τρύπα; (Ποιος θα κάνει δύσκολες ενέργειες)

-Μαύρου φίδ’ απ’ σ’ έφαγι(ε)! (Αλίμονό σου!)

-Φεύγ’ σαΐτα ή είν’τους σαΐτα! (Είναι πολύ γρήγορος/η όπως το φίδι-σαΐτα)

Ειδωλάκι:(αίνιγμα) 

-Το φίδι τρώει τη θάλασσα, κι η θάλασσα το φίδι. (=λυχνάρι με λάδι και φιτίλι.)

Γιατροσόφια (2)

Συνέχεια από Γιατροσόφια (1)
Εκτός των βοτάνων που χρησιμοποιούνταν για φάρμακα, οι παλιότερες γενιές Πηλιορειτών εφάρμοζαν και άλλες «συνταγές -γιατροσόφια» για κάθε περίπτωση και περίσταση που χρειαζόταν ίαση. 

Μερικά γιατροσόφια σήμερα όταν τα ακούμε μας φαίνονται περίεργα ή και αηδιαστικά. Ωστόσο τότε αυτή ήταν η γνώση, τα εμβόλια δεν υπήρχαν, αυτά είχαν μ’ αυτά πορεύονταν!

Ας δούμε κάποια:

1.  Το πεντάνευρο (=πλαντάγινον, αρνόγλωσσο) που χρησιμοποιούσαν αντί για γάζα στις πληγές.

2.  Για κομπρέσες στα πρηξίματα είχαν τα φύλλα της λαχανίδας.

3.  Για την πυώδη αμυγδαλίτιδα είχαν το πάτημα των αμυγδαλών με το δάκτυλο που ήταν βουτηγμένο σε καθαρή στάχτη από το τζάκι. Επώδυνη η κίνηση, αλλά πολύ αποτελεσματική!

4.   Όταν κάποιος είχε πονόλαιμο του έδιναν να πιει ούρα μικρού παιδιού! 

5.  Τους μαγουλάδες(=παρωτίτιδα) τους άλειφαν με «κατράν’» δηλ. κατράμι(=πίσσα κέδρου) για να πέσει το πρήξιμο. 

6.  Στο πρήξιμο του δοντιού χρησιμοποιούσαν εξωτερικά στο μάγουλο, χάρτινο «μπλαθρί» (=έμπλαστρο) αλειμμένο με μίγμα από «κουπαν’μένου» θυμίαμα, τσίπουρο και κρόκο αυγού. Ήταν το γνωστό «λιβαχουχάρτ’».  

7.  Για τον ίδιο λόγο (πρήξιμο δοντιού), αλλά και για κοιλόπονο χρησιμοποιούσαν το γνωστό «τσιπρουμπάλουμα» δηλ. πανί ποτισμένο σε πρώτο τσίπουρο(=πρωτοράκι, οινό-πνευμα).

8.    Όταν κάποιον/α τον «τσιμπούσι(ε) φίδ’» υπήρχαν διάφοροι τρόποι να βγει το δηλητήριο και να γλιτώσει ο/η δαγκωμένος/η. Ο Μηλιώτης καθηγητής Ρήγας Καμηλάρις, είχε πάρει άδεια από το δεσπότη Γερμανό να μελετήσει τα ξωκλήσια του Πηλίου. Εκεί στις καταγραφές του βρήκε σε κάποιο Μηναίο και το παρακάτω , που δημοσίευσε η δασκάλα κόρη του, Μυρτώ Παπαζήση, στα ΘΕΣΣΑΛΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ το 1934. Είναι πολύ ενδιαφέρον αν σκεφτεί κάποιος τι «σοφίζονταν» οι άνθρωποι για να «γλιτώσουν» από τα δύσκολα της ζωής... 

9.   Για το κρυολόγημα είχαν το επίθεμα «σταχτοπίνακου» από άπλυτα μαλλιά προβάτου (γεμάτα «σαργιά»(= αρχ. οίσιπος, λίγδα) πασπαλισμένα στάχτη και βρεγμένα με ούρα παιδιού!

10.  Τον καφέ -όταν υπήρχε(;)- τον χρησιμοποιούσαν σαν επίθεμα αιμοστατικό- αντισηπτικό σε πληγές ή σαν ρόφημα σε οινοφλυγία(=μεθύσι).
11.  Επίσης όταν κάποιος άντρας ήταν πολύ μεθυσμένος, τοποθετούσαν πάνω στα γεννητικά του όργανα «στουμπ'σμένα κρομμύδια» και έτσι ξεμεθούσε. 
12.  Για να ξεμεθύσει μεθυσμένος, έβαζαν στο στόμα του «κουτσουλιά από κότα». Επόμενο ήταν να κάνει εμετό! 
13.  Ένα ακόμη γιατροσόφι ήταν το «σιδέρωμα». Έπαιρναν ένα πέταλο από γάιδαρο που έπρεπε να έχει πέντε τρύπες , το ζέσταιναν στη φωτιά και το ακουμπούσαν ελαφρά πάνω στο «απαλό» του κρανίου του βρέφους, για να σκληρύνει σύντομα!

14.  Τέλος (γιατί τα γιατροσόφια δεν έχουν τελειωμό), ας δούμε και μια συνταγή για τις γυναίκες που δεν τεκνοποιούσαν: Παίρνανε ζεστό νερό με ζάχαρη(θερμοζάχαρη) και το πίνανε για 40 μέρες. Αμέσως ρουφούσαν ένα αυγό μελάτο και αντί για αλάτι βάζανε θειάφι. Το ανακατεύανε και το πίνανε, περιμένοντας να φτιάξουν παιδιά!
Τέλος, ας δούμε ένα άρθρο από το ΑΙΓΥΠΤΙΑΚΟΝ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟΝ, Αλεξάνδρεια  1919 που αναφέρεται σε ...ευρωπαϊκά γιατροσόφια!! 

Γιατροσόφια (1)

Μαντζούνια* και βοτανοθεραπείες ** 

Τα γιατροσόφια ή «ιατροσόφια», είναι τα πρακτικά φάρμακα που χρησιμοποιούσαν παλιότερα οι άνθρωποι για την αντιμετώπιση προβλημάτων υγείας. Ακόμη και στη σημερινή εποχή χρησιμοποιούνται απλά γιατροσόφια που μαθαίνουμε την παρασκευή τους απ’ τους παλιότερους και είναι γραμμένα σε παλιά βιβλία:

Τα γιατροσόφια βασίζονταν στα φαρμακευτικά φυτά, αλλά και σ' άλλα υλικά.
Σε πολλά μέρη της Ελλάδας αποτελούν μέρος της λαογραφικής τους παράδοσης. Ειδικά  στο Πήλιο, όπου κατά τη μυθολογία έζησε ο Κένταυρος Χείρωνας, που δίδαξε πολλούς στη βοτανική και στις θεραπείες, τα φαρμακευτικά βότανα και τα «φάρμακα» από αυτά, ήταν γνωστά από την αρχαιότητα.

Οι βοτανοθεραπείες και τα μαντζούνια ήταν για τους Πηλιορείτες κομμάτι της ζωής τους και κάποιοι ήξεραν να παρασκευάζουν πολλά απ’ αυτά.

Σύμφωνα με τον  πολυγραφότατο Διονύσιο Πύρρο το Θετταλό (Καστανιά Τρικάλων 1777- Αθήνα 1853) που ήταν ιερομόναχος και γιατρός, τα «γιατροσόφια» δηλαδή η πρακτική φαρμακοποιία, πρέπει να γίνεται σωστά:

Ωστόσο και τα τότε φάρμακα δεν ήταν και τόσο ακίνδυνα, όπως επίσης και η αλόγιστη κατανάλωση των βοτάνων.

Τα γιατροσόφια ήταν χωρισμένα σε κατηγορίες, ανάλογα με το είδος τους . Έτσι έχουμε: 
α)  Αφέψημα από διάφορα φυτά μετά το βράσιμό τους, που βοηθούσε αρκετά  στην
αντιμετώπιση πολλών ασθενειών και ήταν η πιο απλή παρασκευή.
β)  Εκχυλίσματα βοτάνων δηλ. φάρμακα που έχουν βάση το νερό π.χ. καμφορόνερο,
αρωματικό νερό του δυόσμου.
γ)  Οινόπνευμα με εκχυλίσματα διάφορων φυτών π.χ. αψιθιάς, ραβέντι, βαλεριάνας.
δ)  Κατάπλασμα από διάφορα φυτά και σπόρους όπως π.χ. σινάπι, μελισσόχορτο, κέδρο.

 ε)  Έμπλαστρα από κερί, χρυσοπράσινα σκαθάρια κ.ά.

στ)  Κολλύριο με ψιμύθιο(=στουπέτσι).

ζ)  Ματζούνια (γλυκίσματα) με διάφορα βότανα και υλικά. 

η)  Χυλό-πολτό π.χ. από αμύγδαλα, κίτρα, ζοχάρια, αραβικό κόμι.

θ)  Έλαια αρωματικά με νεράντζια, κίτρα, δυόσμο, κανέλα κ.ά.

ι)   Ξίδι με λεμόνια, αλλά και με ποτάσα.

ια) Αλοιφές από διάφορα φυτά (δάφνη, δεντρολίβανο, λεβάντα κ.ά) με λίπος χοιρινό και αρνιού. 

Στο Πήλιο οι «ειδικοί», δηλαδή αυτοί που γνώριζαν και ξεχώριζαν τα ακίνδυνα και ωφέλιμα βότανα από τα επικίνδυνα και δηλητηριώδη, τα μάζευαν ανάλογα με την εποχή και την ανάγκη χρήσης. Μια λάθος συνταγή ή δόση είχε δυσάρεστες συνέπειες.

Έτσι χρησιμοποιούσαν για «αφέψημα» τα βότανα:

τη μέντα,  τη μολόχα, το σαμπούκου(=αφρουφοξυλιά,ακτέα), την (α)λισφακιά

(=φασκόμηλο), το φλαμούρι(=τήλιο), το χαμομήλι.

Για δυναμωτικό χρησιμοποιούσαν αφέψημα βαλεριάνας που έριχναν σε παλιό κρασί.  Για την ιλαρά(=βέμπελη) είχαν το κρεμέζι(=αγριοσταφίδα), για τον πονόματο τα στουμπισμένο γουμαράγκαθο(=γαϊδουράγκαθο, ονόπορδον το ακάνθιον). 

Είχαν επίσης σε μικρή δόση για τον πονόδοντο (σταγόνες πάνω στο χαλασμένο δόντι), για τις νευρασθένειες και την επιληψία τη σκάρφη(=ελλέβορος ο κυκλόφυλλος- δηλητηριώδες φυτό). «Ούτος ελλεβόρου δείται»(=είναι για δέσιμο, είναι για τα σίδερα..) λέγανε σκωπτικά οι αρχαίοιπου έτσι εκφράζονταν ειρωνικά για τους ανισόρροπους!

Την πουρναρόριζα την χρησιμοποιούσαν για τα στηθικά νοσήματα και τον χυλό από επίσης στουμπισμένες τσουκνίδες έβαζαν επίθεμα στους πρησμένους αδένες. Τα χόρτα ζοχάρια(=ζοχιοί) εκτός από τη χρήση του νερού μετά το βράσιμό τους που ήταν για στομαχικά, το κατάπλασμα βοηθούσε στην θεραπεία πληγών. 

Χρησιμοποιούσαν για «αφέψημα» τα βότανα: τη μέντα, τη μολόχα, το σαμπούκου(=αφρουφοξυλιά, ακτέα), την (α)λισφακιά(=φασκόμηλο), το φλαμούρι(=τήλιο), το χαμομήλι.

φλαμούρι-τήλιο

Για τα τσιμπήματα των σκορπιών είχαν το σκορπίδι(=ασπλήνιο). Μάλιστα το ονόμασαν έτσι επειδή «σκορπάει» και τις πέτρες των νεφρών! Το κάτω μέρος του φύλλου του το χρησιμοποιούσαν σε επίδεση πληγών.

Επίσης για τα τσιμπήματα από σφήκες και μέλισσες, αλλά και σαν εντομοαπωθητικό είχαν το μελισσοχόρτι ή μελισσοβότανο(=βάλσαμο λεμονιού). Το θερμασόχορτο (=κενταύριο) ήταν για τους πόνους του στομαχιού και των νεφρών, καθώς και αντιπυρετικό για τη θερμασιά(=ελώδης πυρετός).

Η λαδανιά (=λάβδανο,αλάδανος –κίστος ο κρητικός) ήταν για τις ασθένειες του ουροποιητικού. Μαζί και τα γνωστά θυμάρι και ρίγανη ήταν καταπραϋντικά για τον κοιλόπονο.
Ένα πολύ γνωστό φυτό η πικραγγουριά, ήταν κατά της δυσκοιλιότητας, στον ίκτερο, κατά της ιγμορίτιδας και αλλού. Μάλιστα τη δεκαετία του 1950, πιστεύοντας στη γραφή του Ιπποκράτη πως θεραπεύει τον καρκίνο του εντέρου, πολλοί καρκινοπαθείς έφευγαν από τα νοσοκομεία και χρησιμοποιούσαν το φυτό. Επειδή όμως είναι ισχυρό δηλητήριο, αρκετοί πέθαναν! 

πικραγγουριά ή ελατήριο

Από τα μαύρα μούρα έφτιαχναν το πιο γνωστό μαντζούνι που ήταν ιδανικό για τον πονόστομο.

*Πρακτικά φάρμακα, συνήθως σε μορφή πολτού. [macun(τουρκ)=θεραπευτικό παρασκεύασμα. «Έκλειγμα» αρχ. ρ. εκλείχω= γλείφω ή βυζαίνω κάποιο γιατρικό).]
** Αφορμή για αυτή τη δημοσίευση μου έδωσε ο φίλος Αντώνης Ζ. (Η Μαγνησία Στο Πέρασμα Του Χρόνου) με μια ανάρτησή του σχετική με τα άγρια χόρτα (λάχανα τα λέμε στο Πήλιο).

Σημείωση: Οι φωτογραφίες όλων των φυτών υπάρχουν στο διαδίκτυο 

(Έχει και συνέχεια)