Το Καρταλέικο

Το Καρταλέικο σπίτι στην Τσαγκαράδα. 

Αντιγραφή από ΣΚΟΡΠΙΕΣ ΘΥΜΗΣΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΟΥ- Θεμιστοκλής Καρτάλης, 1964.

[…] Γιος ενός απ’ αυτούς πιθανώς του Αποστόλη ή ίσως του Γιάννη Καρτάλη(1740-1800) ήταν ο Γεώργιος ο Β΄εγγονός του πρώτου αναφερόμενου ως γενάρχη.

Από κάτι Τούρκικα κιτάπια που βρέθηκαν στο σπίτι της Τσαγκαράδας και μετά χάθηκαν μαζί με άλλα ντοκουμέντα (διαθήκες, προικοσύμφωνα, πωλητήρια κλπ.) φαίνεται ότι έζησε μεταξύ των ετών 1760 και 1880. Φέρεται ως κτίσας το σπίτι της Τσαγκαράδας που βρίσκεται στη συνοικία των Ταξιαρχών επάνω στα θεμέλια του παλαιού σπιτιού. Υπήρχε πλάκα εντοιχισμένη η οποία έγραφε ΑΝΩΚΟΔΟΜΗΘΗ 1798. Το ίδιο σπίτι αργότερα, στα 1837 νομίζω το ξανάχτισε ο παππούς ο Χατζηαντώνης. Ο τόπος εκεί γέρνει και φαίνεται ότι περιοδικά έπρεπε να χτίζεται το σπίτι ξανά για να μην πέφτη Το σπίτι αυτό στεκόνταν όρθιο με ρωγμές φυσικά και με φουσκωμένο τον μπροστινό τοίχο έως τα 1954 οπότε λόγω των ζημιών που υπέστη από τούς σεισμούς και τις καθιζήσεις του εδάφους, η οικογένεια το κατεδάφισε και σήμερα (1965) δεν υπάρχουν παρά μόνον τα θεμέλια.

Ως κτίριο είχε τη κλασσική μορφή των Πηλιορείτικων σπιτιών της εποχής εκείνης. Τρίπατο με τοίχους πάχους ενός μέτρου και πλέον. Στο ισόγειο ήταν οι αποθήκες για σιτάρια, λάδια και λοιπά τρόφιμα. Στο δεύτερο πάτωμα οι βοηθητικοί χώροι, η τραπεζαρία και το χειμωνιάτικο. Στο τρίτο τα υπνοδωμάτια και το σαλόνι, τον οντά όπως το αποκαλούσαν τότε. Τα δύο πρώτα πατώματα είχαν πολύ μικρά παράθυρα και λιγοστά με σιδερένια κάγκελα γι’ ασφάλεια. Η κεντρική πόρτα από χονδρά ξύλο καστανιάς επενδεδυμένη με σίδερο για περισσότερη σιγουριά. Άνοιγε δε με ένα τεράστιο κλειδί. Πολεμίστρες στους τοίχους και ειδικές τρύπες, από τις οποίες σε περίπτωση επιθέσεως από πειρατές έχυναν οι ένοικοι ζεματιστό λάδι στα κεφάλια των επιδρομέων. Η σκεπή όπως όλων των σπιτιών του Πηλίου σκεπάζεται με πλάκες πέτρινες από το χωριό Πρόπαν -ποτέ με κεραμίδια.[…]

Αριστείδης Καρτάλης

Ο Δήμαρχος Τσαγκαράδας Αριστείδης Καρτάλης. 

Αντιγραφή από το βιβλίο: ΣΚΟΡΠΙΕΣ ΘΥΜΗΣΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΑΣ, Θεμιστοκλή Αρ. Καρτάλη, 1965

[…] Η οικογένεια των Καρτάληδων εμφανίζεται στη Τσαγκαράδα στο πρώτο ήμισυ του 18ου αιώνα  Είχον έλθει, όπως άλλωστε, και οι περισσότεροι Πηλιορείτες και μάλιστα οι της ανατολικής πλευράς τού Πηλίου, όχι τόσο από τη κυρίως Ελλάδα όσο από διάφορα άλλα μέρη της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. [..]

Ο νεώτερος αδελφός (σημ. του Ιωάννη Καρτάλη) Αριστείδης (1846-1909),  έλαβεν και αυτός μέρος στην επανάσταση του 1878 ηγούμενος ιδίου σώματος εθελοντών πολεμήσας μετά γενναιότητος στις μάχες τον Σαρακηνού και Μακρυνίτσας καθώς και στον πόλεμο του 1897.

Άνδρας γενναίος και ατίθασος έκαψε την εσοδείαν τού κτήματός του στο Γκέρμπεσι(*) της Καρδίτσης για να μη την πάρουν οι Τούρκοι που είχαν καταλάβει τη Θεσσαλία στα ‘97. Κυνηγός μανιώδης έχασε το ένα του μάτι κατόπιν στοιχήματος με ένα συνάδελφόν του ο οποίος για να τον πειράξη του είπε κάποτε ότι όταν πυροβολή κλίνει τα μάτια από φόβο. Τα όπλα τότε είχαν τον λεγόμενο κουκουρίκο ο οποίος με τη πίεση της σκανδάλης έπεφτε επάνω σε μια καψούλα η οποία πυροδοτούσε το μπαρούτι που υπήρχε στη κάννη.

«Εγώ βρε φοβάμαι;» και βάζει το όπλο δίπλα στο μάτι του και τραβά τη σκανδάλη. Πετιέται ένα κομματάκι από την καψούλα και του βγάζει το μάτι. Αυτό όμως δεν τον ημπόδισε να παραμείνη άριστος σκοπευτής έστω και αν ήταν μονόφθαλμος.

Δήμαρχος Τσαγκαράδας επί σειράν ετών εξυπηρέτησε μεγάλως τον Δήμον του. Εδαπάνα και αυτός αφειδώς χρήματα για τους απελευθερωτικούς αγώνας καθώς και για διάφορα κοινωφελή έργα στο Πήλιο, βρύσες καλντρίμμια κλπ.

Συνέβαλεν επίσης δια σημαντικών ποσών τα αναγκαία έξοδα του κόμματος.[…] 

------------------------------------------

(*) Ο Τσαγκαραδιώτης Ιωάννης Αντ. Καρτάλης, κατά την αποχώρηση των Οθωμανών, είχε αγόρασει το τσιφλίκι Γκέρμπεσι από τους Τούρκους Γακή Βεή, Χασάν Βεή και τη μητέρα τους Ατικέ Χανούμ.
Ο Καραμπασιώτης Δημήτριος Μουρογιάννης (μεγαλύτερος αδελφός του Κων-ντίνου που είχε τον «Κήπο Μουρογιάννη» στ’ Άνω Λεχώνια) ήταν επιστάτης στα «κτήματα Αριστ. Καρτάλη» εκεί στην ευρύτερη περιοχή των Σοφάδων (Γκέρμπεσι: Καρποχώρι Σοφάδων-Καρδίτσας), όπου και δολοφονήθηκε στις 4 Αυγούστου 1908, σε συμπλοκή με κάποιον μυλεργάτη Βούλγαρο που τον μαχαίρωσε.

Ιωάννης Καρτάλης

Αφορμή γι’ αυτήν τη δημοσίευση έδωσε η εκδήλωση που έγινε πρόσφατα στην Εξωραϊστική Βόλου, με θέμα οι «Πηλιορείται εν Αιγύπτω». Επίσης, θα μπορούσε να ήταν μια συνέχεια των προηγούμενων αναρτήσεων σχετικών με την Επανάσταση στο Πήλιο, το 1878.

 Έτσι:

1. Το πρώτο κείμενο για τους αδελφούς Καρτάλη, είναι αντιγραφή από το βιβλίο του Σπυρίδωνα Θ. Καμαλάκη «Η Ευεργετική Προσφοράτου Αιγυπτιώτη Ελληνισμού» Αιγυπτιώτες Εθνικοί Ευεργέτες-Αθήνα 2012

 Αδελφοί Καρτάλοι

 Από την περιοχή του Πηλίου, όπως και τόσοι άλλοι ακόμα εθνικοί ευεργέτες, και μάλιστα από την γραφική Τσαγκαράδα, κατάγονται οι τρεις αδελφοί Καρτάλη, ο Γεώργιος, ο Κωνσταντίνος και ο Ιωάννης, που συνδέθηκαν με την Αίγυπτο και αναδείχθηκαν εθνικοί ευεργέτες. Από τους τρεις την μεγαλύτερη πολλαπλή δραστηριότητα έχει να παρουσιάσει ο Ιωάννης, ο οποίος γεννήθηκε το 1842. Μετά την αποφοίτησή του από το γυμνάσιο της Ζαγοράς πήγε στην Αίγυπτο, όπου συμπλήρωσε τις σπουδές του σε γαλλική σχολή. Χειριζόταν με ευκολία τη γαλλική και την ιταλική γλώσσα.

 Εκεί, μαζί με τα αδέλφια του, ασχολήθηκε με επιτυχία με το εμπόριο, για να διαθέσει σε λίγο την προσωπική του περιουσία, το 1866, με την έκρηξη της Κρητικής Επανάστασης, για την οργάνωση ενός σώματος εθελοντών-επαναστατών και να μεταβεί ο ίδιος με τον αδελφό του Αριστείδη στο νησί.

Σε λιγότερο από μια δεκαετία, το 1878 θα επαναλάβει κάτι ανάλογο στην ίδια την πατρίδα του, οργανώνοντας πολεμικό σώμα και λαβαίνοντας και ο ίδιος μέρος στην Θεσσαλική Επανάσταση και πολεμώντας στη μάχη της Μακρυνίτσας²¹⁴. Αλλά και στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 προσπάθησε να συμβάλει οργανώνοντας ανταρτικά σώματα.

...Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΙΣ ΤΟΥ 1878.... Μιλτ. Σεϊζάνης, σελ. 250

Γ. Κορδάτος: Ιστορία της επαρχίας Βόλου και Αγιάς, σελ. 924 

 Μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλίας το 1881 επέστρεψε στην Αίγυπτο, όπου το 1888 ίδρυσε εργοστάσιο εκκοκκισμού βάμβακος στο Kafr-el-Ghonemia το οποίο διέθετε τριάντα πέντε μακινέττα, δηλαδή ατμοκίνητα μηχανήματα με τα οποία καθάριζαν τους σπόρους από την μάζα του βαμβακιού και τα οποία εισήχθησαν στην Αίγυπτο το 1860. Την εποχή εκείνη προσέφερε σε διάφορα φιλανθρωπικά ιδρύματα του αιγυπτιακού ελληνισμού μεγάλα, για την εποχή, ποσά.

Στις αρχές του 20ου αιώνα ο Ιωάννης επέστρεψε οριστικά και εγκαταστάθηκε στο Βόλο και αναμείχθηκε με τα κοινά. Εξελέγη δήμαρχος την πρώτη Οκτωβρίου του 1907 αλλά ταλαιπωρημένος από τις περιπέτειες του πολυκύμαντου βίου του έζησε ώς τις 21 Ιουνίου του επομένου έτους. Στην ιδιόχειρη διαθήκη του άφησε την επιθυμία να αγοραστεί οικόπεδο στον Δήμο Παγασών, όπως ονομαζόταν τότε ο Βόλος, και να οικοδομηθεί εκεί γι’ αυτόν Εμπορική Σχολή. Για τον σκοπό αυτόν κληροδότησε το ποσό των εκατόν χιλιάδων φράγκων. Την διαθήκη του εκτέλεσε η χήρα του αδελφού του Αριστείδη. 

Το κτίριο βρίσκεται στη διασταύρωση των οδών Κασσαβέτη και Πολυμέρη και αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της αρχιτεκτονικής της περιοχής των αρχών του 20ου αιώνα. Προς τιμήν του, ένας δρόμος κοντά στην Εμπορική Σχολή φέρει το όνομά του. ²¹⁵

Το πρώτο κτίριο της Εμπορικής Σχολής Βόλου, 1924. 

Το σημερινό ονομάζεται "Καρτάλειο Διδακτήριο" 

και στην αυλή του υπάρχει προτομή του Γιαν. Καρτάλη.

Φωτογραφία Στ. Στουρνάρα, από το ΔΗΚΙ.

(Ο Εμπορικός Σύλλογος Βόλου "Ο Ερμής" ίδρυσε το 1900 

την Εμπορική Σχολή Βόλου)

Ο Γεώργιος (1837-1899) έφυγε από την Αίγυπτο το 1883 και την ίδια χρονιά εκλέχθηκε ως ο πρώτος δήμαρχος του Βόλου. Η Δημαρχία του κράτησε ως και το 1891 ²¹⁶.

____________________

214 Η άνιση μάχη της Μακρυνίτσας έγινε στις 6 Φεβρουαρίου του 1878 και πήραν σ’ αυτήν μέρος ακόμη και γυναίκες και παιδιά.

215 Οι πληροφορίες από το βιβλίο Τριάντου Ελένης Γ.: «Ο Βόλος μέσα από την ομίχλη του χρόνου», Εκδόσεις Γραφή - Βόλος 1994. Βλ. και ιστοσελίδα: http://1epal-volou.mag.sch.gr/ssite/old_site/about/biogr-kartali.htm

216 Εφημερίδα «Πρώτη», Ο Βόλος στο πέρασμα του χρόνου, Ειδική έκδοση της εφημερίδας, Βόλος 2001, σελ. 88

2.  Στο "Ημερολόγιον Κων-νου Σκόκου" 1897, σελ. 191-2 και στην ενότητα "Φυσιογνωμίαι εκ του έξω Ελληνισμού" γράφει για τον Ιωάν. Καρτάλη:

3.  Απόκομμα της βολιώτικης εφημερίδας «ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΕΞΩ ΕΛΛΗΝΩΝ» της 3ης Οκτωβρίου1894, που δείχνει το μεγαλείο του πατριώτη Γιάννη Καρτάλη:

4. Απόσπασμα από το βιβλίο "Οι Πηλιορείται εν Αιγύπτω" του ζαγοριανού Αποστ. Κων-νίδη (Πήλιου Ζάγρα) 

6. Επίσης άλλο απόκομμα από τη ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΕΞΩ ΕΛΛΗΝΩΝ της 20ης Ιουλίου 1894:

7. Τέλος ένα ποίημα από έναν Τσαγκαραγιώτη συμπατριώτη του για το θάνατό του: