«Σοφίκα Τοπάλη-Θηλιά στη μνήμη»

Ένα βιβλίο για τις τραγικές γυναίκες Τοπάλη κι όχι μόνον...

[...] Η «Σοφίκα Τοπάλη» είναι μια ιστορία αληθινή που σημάδεψε τα Κάτω Λεχώνια και που κλόνισε το πανελλήνιο τις τελευταίες μέρες της Κατοχής των Γερμανών και τις πρώτες του Εμφυλίου. Μια ιστορία που αποσιωπήθηκε για το φόβο των Ιουδαίων, για να γίνει πολύ αργότερα γνωστή και στους ίδιους τους κατοίκους των Κάτω Λεχωνίων...

Φύγαν οι Γερμανοί, μαζί και οι Εασαδίτες κι αφήσανε το έργο τους ελεύθερο στην κοινή θέα. Με την ψυχή στο στόμα πλησίασαν δειλά οι Κατωλεχωνίτες. Ανάμεσά τους κι εσύ. Σήκωσες τα μάτια στα πρόσωπα των κρεμασμένων γυναικών. Δεν άντεξες. Πήγες παράμερα, σ’ απόσταση ασφαλείας, να μην τα ξεχωρίζεις. Να βλέπεις μόνο τις φιγούρες να λικνίζονται σ’ ένα αποτρόπαιο «λούνα-παρκ»: Τρεις γυναίκες κρεμασμένες σ’ ένα δέντρο, παγκόσμια «αποκλειστικότης» του χωριού μας! Σε πρώτο πλάνο τη Σοφίκα, αριστερά την Καλαβρού κι απέναντι τη Λουκία. Τρεις κούκλες παραμορφωμένες, να κρέμονται και να στριφογυρίζουν, δείχνοντας μια τις φριχτές μορφές τους και μια τους τσακισμένους τους λαιμούς, ανατριχιαστική σκηνή, σιωπηλή μαζί και κραυγαλέα, όσο κι αν μεσολάβησαν καιροί, δεκάδες χρόνια από τότε.

Από την τραγική εκείνη Παρασκευή της 7ης Ιουλίου του 1944... ]

(Από το εσώφυλλο του βιβλίου-έρευνα ζωής του λεχωνίτη Γιάννη Μαντίδη, που περιμέναμε και μόλις κυκλοφόρησε. Διατίθεται από τις εκδόσεις HISTORIA,Υψηλάντους 3, Αθήνα, τηλ. 2107255962 και από βιβλιoπωλεία του Βόλου.)

Η Κρήνη του Τοπάλειου Σχολείου (2)

Σε μια παλιότερη ανάρτηση μιλήσαμε (ΕΔΩ) για την εικονιζόμενη νεοκλασική κρήνη του Τοπάλειου Σχολείου και το αέτωμα με το όνομα της δωρήτριας Σοφίας Π. Τοπάλη, που είχε αφαιρεθεί(!) 

Η κ. Δ/ντρια του Σχολείου -προς τιμήν της- αποκατέστησε το μνημείο λίγους μήνες μετά τη γνωστοποίηση ! 

Η κρήνη στα 1930

Η κρήνη το χειμώνα του 2014

Η κρήνη σήμερα καλοκαίρι, 16-7- 2015

Σοφία Τοπάλη και Βοτανική

Μια άλλη πτυχή της ζωής της- με τραγικότατο τέλος- Σοφίας Π. Τοπάλη (ΕΔΩ) είναι η ενασχόλησή της με τη βοτανολογία. Στην επετηρίδα του Μουσείου Γουλανδρή στα 1977 υπάρχει αναφορά σε φυτά που η Σοφία βρήκε ψάχνοντας και μελετώντας τα ελληνικά βουνά και το Πήλιο. 

Όλα όσα κατέγραψε είναι ταξινομημένα στη Βοτανική με το όνομά της ή της οικογένειάς της με το (λατινικό) όνομά τους. 

Στο γραμμένο στα Αγγλικά κείμενο της Νίκης Γουλανδρή, υπάρχουν και φωτογραφίες της Σοφίας μόνη και με τον καθηγητή Custave Beauverd. 

Ευχαριστώ πολύ τις κυρίες Julie Mello de Capitani και Hellegonda Maria Dutilh Novaes, συγγενείς της Σοφίας από τη μητέρα της Λουκία, που μου παραχώρησαν το κείμενο, για να γνωρίσουμε καλύτερα την πραγματική Ελληνίδα Σοφία, αλλά και το συγκεκριμένο έργο της. Μικρό έργο που όμως έμεινε για πάντα, παρόλο που κάποιοι απάνθρωποι θέλησαν να σβήσουν αυτήν τη σπουδαία γυναίκα από την μνήμη της Ιστορίας του τόπου μας! 

Έμειναν αυτά τα φυτά με τα άνθη τους και το όνομά τους, να θυμίζουν αυτήν και τη δραματική οικογένεια του Παναγή Τοπάλη!   

Κάτω από το αρχικό αγγλικό κείμενο υπάρχει η ελληνική μετάφραση. 

Επίσης υπάρχουν κάποιες μικρές ανακρίβειες στο βιογραφικό, αλλά αυτό δεν μειώνει την αξία των υπόλοιπων  πληροφοριών.   

Ammi topalii Beuaverd
(αντιγραφή από hrcak.srce.hr/file/107347)

Inula sophiae Beauverd
( αντιγραφή από www.greekflora.gr)

Companula constantinii Beuaverd
& Topali (www.greekflora.gr)

Μετάφραση

Επετηρίδα Μουσείου Γουλανδρή 3: 35-38, 1977
Σοφία Τοπάλη (1900-1944)
Νίκη Γουλανδρή
"Πολλά ελληνικά φυτά θυμίζουν με τα ονόματά τους την ταλαντούχα μοιραία οικογένεια Τοπάλη των Κάτω Λεχωνίων.

Έτσι, τα Companula sophiae Beauverd και Inula sophiae Beauverd αναφέρονται στη Σοφία Τοπάλη, τα Companula constantinii Beuaverd & Topali και Ammi topalii Beuaverd στον αδερφό της Κωνσταντίνο Τοπάλη, το Centaurea luciae Beauverd & Topali στη μητέρα της Λουκία Τοπάλη (το γένος van Schelle), τα Campanula topaliana Beauverd και Orlaya topaliana Beauverd (καθώς και το Anthemis topalii Beauverd στην Κύπρο) στον πατέρα της, Π. Τοπάλη.

Αντικατοπτρίζουν τους οικογενειακούς δεσμούς και τις βοτανικές δραστηριότητες της Σοφίας Τοπάλη και την ευτυχή συνεργασία της με τον βοτανολόγο Gustave Beauverd από τη Γενεύη, τη δεκαετία του ’30. Αν η ζωή της δεν είχε τερματιστεί πρόωρα από μια βάναυση πράξη του πολέμου, θα είχε πιθανότατα συμβάλλει περισσότερα, με τη συλλογή και τη μελέτη, στη γνώση της ελληνικής χλωρίδας, σε μια εποχή που ελάχιστοι Έλληνες αφιερώνονταν στην επιστημονική της έρευνα. Αξίζει να τη μνημονεύουμε. Ορισμένες δημοσιεύσεις σε περιοδικά της Γενεύης, πολλά δείγματα στο Conservatoire de Botanique  (Βοτανικό Θερμοκήπιο) της Γενεύης και το σχολείο «Σοφία Τοπάλη» στα Κάτω Λεχώνια συνιστούν το μνημείο της.

Η Σοφία Τοπάλη γεννήθηκε το 1900 στο Chitsoc της επαρχίας Vaslui στη Ρουμανία, από Έλληνα πατέρα και Ολλανδή μητέρα. Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η οικογένεια μετακόμισε στα Κάτω Λεχώνια, κοντά στο Βόλο της Θεσσαλίας, στον Παγασητικό κόλπο, όπου ο πατέρας της είχε αγοράσει ένα κτήμα. Ήταν ένας πλούσιος καλλιεργημένος άνθρωπος που ενδιαφερόταν βαθιά για την ελληνική λογοτεχνία και τέχνη΄ κατείχε συλλογή σπάνιων βιβλίων στην Ελλάδα. Ο αδερφός της Κωνσταντίνος (1898-1926) σπούδασε Ιατρική και Φυσική Ιστορία στη Γενεύη και ήταν ένας υποσχόμενος αλγολόγος΄ έγινε επιφανής, ατρόμητος ορειβάτης και βρήκε το θάνατο σε ένα ατύχημα στον παγετώνα Glenz, στο Mont Rose της Ελβετίας. Έτσι, η οικογένεια είχε στενές σχέσεις με τη Γενεύη, καθώς και με τη Λωζάνη, όπου το σπίτι του πατέρα της αποτέλεσε πολιτιστικό κέντρο, στο οποίο (ο πατέρας) προσκαλούσε φιλόξενα ανθρώπους που ενδιαφέρονταν για την τέχνη, την ιστορία, την επιστήμη και τη λογοτεχνία της Ελλάδας. Ανάμεσα σ’αυτούς ήταν και ο βοτανολόγος και καλλιτέχνης Gustave Beauverd (1867-1940), επιμελητής του Ερμπαρίου (Βοτανείου) Barbey-Boissier της Γενεύης και συγγραφέας πολλών βοτανολογικών εργασιών, εικονογραφημένων με τα καθαρά, λεπτομερή του σχέδια. Είτε αυτός είτε ο αδερφός της αφύπνησαν το ενδιαφέρον της Σοφίας για τα φυτά. Στις αρχές της δεκαετίας του ’30, έκανε ταξίδια με σκοπό τη συλλογή στο Λίβανο, στην Κύπρο, στη Χίο, στη Θεσσαλία, στην Αττική και στην Πελοπόννησο (συμπεριλαμβανομένης της οροσειράς του Ταϋγετου, στα Κήθυρα και στην Κεφαλονιά, που συνοψίζονται στο Bull. Soc. Bot. Genève II. 26: p. 155-158 (1934). Ο Beauverd τη βοήθησε με την ταυτοποίηση των φυτών της και ήταν εμφανώς γοητευμένος που είχε μια τόσο ζωντανή, ταλαντούχα, ενθουσιώδη και όμορφη συνεργάτιδα. Με την οικονομική υποστήριξη του πατέρα της, αυτή και ο Beauverd πραγματοποίησαν βοτανικές έρευνες στο Όρος Πήλιο, στην Εύβοια και στη βόρεια Πελοπόννησο, όπως καταγράφεται στην κοινή τους δημοσίευση “Excursions botaniques en Grèce (Pèlion, Eubèe et Peloponèse)” –μτφ. Βοτανικές Εκδρομές στην Ελλάδα (Πήλιο, Εύβοια και Πελοπόννησος) – στο Bull. Soc. Bot. Genève II: 28:94:94-186 (1935), όπου περιλαμβάνεται χάρτης της διαδρομής τους στη σελ. 100. Τα νέα είδη που προέκυψαν από αυτή την ερευνητική αποστολή περιγράφηκαν και εικονογραφήθηκαν σε άλλη μια κοινή δημοσίευση, “Plantae novae Graecae” – μτφ. Νέα Ελληνικά Φυτά -, στο Candollea 7:255-278 (1937).

To ξέσπασμα του Αλβανικού πολέμου το 1940, που ακολουθήθηκε από τη γερμανική εισβολή και κατοχή της Ελλάδας το 1941, έδωσαν τέλος στα παραπάνω. Κατά τα τρία τρομερά χρόνια της κατοχής από τον εχθρό, περίπου το ένα δέκατο του ελληνικού πληθυσμού πέθανε, κυρίως από λιμό. Η Σοφία καλλιεργούσε τη γη της στα  Κάτω Λεχώνια και μοίραζε τα προϊόντα. Κατηγορήθηκε για αντι-γερμανική δράση και κρεμάστηκε μαζί με τη μητέρα της και την υπηρέτριά τους από έναν πλάτανο μπροστά στο σχολείο των Κάτω Λεχωνίων, το οποίο η ίδια είχε δωρίσει στο χωριό. Μ’αυτό τον τραγικό τρόπο τέλειωσε η ζωή της Σοφίας Τοπάλη. Η Ελλάδα και η Ελβετία έχασαν μια αγαπημένη γυναίκα που πρόσφερε πολλά και στις δύο και θα μπορούσε να έχει προσφέρει ακόμα περισσότερα.

Για τις περισσότερες από τις ανωτέρω πληροφορίες, είμαι υποχρεωμένη στον επιζώντα ξάδερφο της Σοφίας κ. Ι. Γ. Τοπάλη."

Η κρήνη του Τοπάλειου Σχολείου

Με το όνομα της δωρήτριας και την αφιέρωση! 
(Αρχείο Νικ. Μαστρογιάννη)

Σήμερα με το όνομα και την αφιέρωση ...σοβατισμένη
και ασπρισμένη!!

Αγαπητοί/ές, παρακαλώ ας συγκρίνουμε τις δυο φωτογραφίες που έχουν διαφορά εβδομήντα περίπου χρόνια!

Η Σοφία Π. Τοπάλη στα 1927 έφτιαξε με δαπάνη της τη μαρμάρινη κρήνη στην αυλή του λεχωνίτικου Σχολείου -όπως κι ο πατέρας της το τότε ενιαίο διδακτήριο Λεχωνίων στα 1926- με επιγραφή στο αέτωμα το όνομά της και την αφιέρωση «ΤΗ ΜΑΘΗΤΙΩΣΗ ΝΕΟΛΑΙΑ ΛΕΧΩΝΙΩΝ».  

Σήμερα αυτή δεν υπάρχει, αφού έχει αφαιρεθεί ή καλυφθεί από σοβά και έχει ασπριστεί!

Τη διαπίστωση-σύγκριση έκανε μια απ’ τις συγγενείς της Λουκίας Τοπάλη, όταν είχαν επισκεφτεί το χωριό, ψάχνοντας το γεγονός του τραγικού τέλους των γυναικών.(ΕΔΩ) 
Είχε δει τη σχετική ανάρτηση (ΕΔΩ) με την παλιά φωτογραφία και ρώτησε απορημένη.

Δεν σας κρύβω πως ξαφνιάστηκα κι ένιωσα αμηχανα, γιατί ούτε καν το είχα προσέξει κι ούτε θα μου περνούσε ποτέ απ΄ το μυαλό!

Πότε ακριβώς, ποιοι, ποιος και γιατί το έκαναν δεν είναι γνωστό, αν και σε άλλους παλιότερους καιρούς με τα πολιτικά πάθη οξυμένα, είναι εύκολο να το φανταστεί κάποιος…

Είναι γνωστή η θλιβερή ιστορία της δωρήτριας και της μητέρας της με τον απαγχονισμό τους στην Κατοχή από τους Γερμανούς κατακτητές και τους συμπατριώτες μας συνεργάτες τους, καθώς και η ρήση της την ώρα του απαγχονισμού:  «Έκανα ό,τι έπρεπε να κάνει κάθε Ελληνίδα»!

Εμείς οι «ευεργετηθέντες αχάριστοι» συγχωριανοί, γίναμε οι εχθροί της!  Ακόμη και μετά τη θυσία της, ως και το όνομά της ενοχλούσε! 

Υπάρχει άραγε παρακάτω;

Το Πήλιο, το βουνό των Κενταύρων

 Η γνωστή μας Σοφία Παν. Τοπάλη (ΕΔΩ), εκτός από τις εγκύκλιες σπουδές της, είχε κάνει και σπουδές στη Βοτανική, στην Ελβετία. Είχε όμως και μια μεγάλη αγάπη στη φύση -εκτός των άλλων της αρετών- που την έδειχνε και την έδινε πάντα. Η τελευταία παράγραφος είναι ενδεικτική!
Παρακάτω ένα άρθρο της μεταφρασμένο απ’ τα γαλλικά κι από τον Δ. Ξενάκη, βιβλιοθηκάριο της Λαϊκής βιβλιοθήκης:

Υ.Γ. Το άρθρο ήταν συνάμα και μια «διαφήμιση» του τόπου μας στο εξωτερικό, κίνηση που κατά κόρον η Σοφία Τοπάλη, έκανε. Και βέβαια χωρίς κάποιο όφελος! 

Η οικογένεια Τοπάλη - Σοφία

Σοφία Τοπάλη
(Αρχείο Νικ. Μαστρογιάννη)

Εθνική επέτειος!  

Η στερνή πριν την αγχόνη κουβέντα-απάντηση για τη δράση της, στους  δημίους της Ελλάδας στα 1940-44, της Σοφίας Τοπάλη:

Είναι η συμπύκνωση των θυσιών του ελληνικού λαού και συγχρόνως η μελλοντική παρακαταθήκη. Ας τιμήσουμε σήμερα την συμπατριώτισσα ηρωίδα! 

------------------------------------------------------------------------------------------------------

 Η Σοφία Π. Τοπάλη

Επιζωγραφισμένη, φωτογραφία του φωτογράφου Ζημέρη,
 από τον άλλο βολιώτη επίσης φωτογράφο Στουρνάρα 
( αντιγραφή από βιβλίο-λεύκωμα Στουρνάρα
 "Αναδρομή στα περασμένα - Φλόγες στη Μαγνησία")

Ήταν το δεύτερο παιδί του Παναγή (ΕΔΩ) και της Λουκίας. Γεννήθηκε στα 1906 στο Βόλο και πήρε το όνομα της γιαγιάς της από τον πατέρα της. 
 Σαν γόνος εύπορης οικογένειας (ΕΔΩ) μεγάλωσε στην Ελβετία και στην Ελλάδα. Πήγε στα καλύτερα σχολεία και κάποια στιγμή μετά τους τραγικούς θανάτους του αδελφού και του πατέρα της, εγκαταστάθηκε μόνιμα στα Λεχώνια.

 Έμεινε μαζί με τη μητέρα της στο αρχοντικό τους, το γνωστό «Τοπαλέϊκο» που περιστοιχιζόταν από το τεράστιο κτήμα. Η περιουσία των δυο γυναικών ήταν πολύ μεγάλη, όπως πολύ μεγάλη  ήταν και η αγάπη τους στο συνάνθρωπο, αλλά και σ’ όλα τα πλάσματα του Θεού.  

Η Σοφία, Σοφίκα, για τους φίλους της, ήταν η «αστή» που βρισκόταν πάντα κοντά στους συντοπίτες, καλύπτοντας πολλές φορές την ανάγκη τους. Η αγάπη, η προσφορά, ο αλτρουισμός  κι η αλληλεγγύη για τον άνθρωπο, ήταν ο σκοπός της ζωής της. Γι’ αυτό κι ήταν αγαπητή παντού κι απ’ όλους.

Η ίδια ήταν ορειβάτισσα και μέλος του Ορειβατικού Βόλου από το 1934. Χωρίς να έχει την αναρριχητική δεινότητα  του αδελφού της, έκανε συχνές ορειβατικές εξορμήσεις στα ελληνικά βουνά και ειδικά στο Πήλιο, όπου μελέτησε αρκετά τη χλωρίδα του.

Έφερνε φιλοξενώντας τους, στο σπίτι της στα Λεχώνια ξένους κι Έλληνες βοτανολόγους και μαζί μελετούσαν τα πηλιορείτικα βότανα. Έκανε ανακοινώσεις των καταγραφών και μελετών της συχνά σε ευρωπαϊκούς κύκλους με τα ίδια ενδιαφέροντα. Πριν τον πόλεμο έγραψε στα γαλλικά, ένα βιβλίο με τη συνεργασία του ελβετού καθηγητή Custave Beauverd και με θέμα τη βουνίσια ελληνική χλωρίδα.

Οι δραστηριότητές της ήταν  πολύπλευρες . Φρόντιζε και ενδιαφερόταν για το Δημοτικό Σχολείο που ίδρυσε –στη μνήμη του αδελφού της- ο πατέρας της, δίνοντας χρήματα για τις ανάγκες του ή οργανώνοντας χορούς για ενίσχυσή του. Όμως το μεικτό λεχωνίτικο Σχολείο ήταν πρότυπο για την εποχή του με καινοτόμες δραστηριότητες, για τις οποίες η ίδια είχε την πρωτοβουλία. Όπως πχ η πώληση των παραγόμενων ειδών από το σχολικό κήπο, η προμήθεια οργάνων φυσικής κ.ά.

Μια άλλη ενέργειά της, ήταν κι η ίδρυση του «Συλλόγου Προστασίας Ζώων» στο Βόλο. Μαζί με άλλους Βολιώτες και Θεσσαλούς οργάνωσαν φιλοζωική ομάδα στα ευρωπαϊκά πρότυπα.

 Η ίδια έγραφε και σχετικά  άρθρα για την αγάπη προς τα ζώα, στις τοπικές εφημερίδες, όπως το παρακάτω: 

Ακόμη στο Βόλο έξω απ’ τα παλιά ψαράδικα, με δαπάνη της φτιάχτηκε μια κρήνη για το πότισμα των ζώων:

Όταν ήρθε ο πόλεμος κι η Κατοχή, η Σοφία οργάνωσε στο σπίτι της στα Λεχώνια συσσίτια για τα φτωχά παιδιά. Και δεν υπήρχε έρανος που να μην έδινε! Από την στιγμή που οργανώθηκε η Αντίσταση, πάλι έδινε τρόφιμα κι άλλα αναγκαία στους αντάρτες, όταν της τα ζητούσαν. Η αξιοπρέπεια κι η ελευθερία που ήταν  ιδανικά της, οδηγούσαν και τα βήματά της! Αυτές οι ανθρωπιστικές ενέργειες που ήταν η για χρόνια συνέχεια των δραστηριοτήτων της, καθόλου δεν άρεσαν στους ντόπιους συνεργάτες των Γερμανών και στους ίδιους τους καταχτητές. Και  μια μέρα πιάσανε με πονηριά τη Σοφία και τη μητέρα της Λουκία.

Η τραγική συνέχεια αυτής της σύλληψης και το θλιβερό τέλος τους περιγράφονται κι απ’ το δεσπότη Δημητριάδος Ιωακείμ στο βιβλίο του "Μεταξύ κατακτητών και ανταρτών":   

"Αι κρεμασθείσαι εις την μωρέαν" κι όχι "εκ του πλατάνου"!
Επιζωγραφισμένη επίσης από το φωτογράφο Στουρνάρα,
φωτογραφία του φωτογράφου Ζημέρη)
(Αντιγραφή από το δίτομο έργο του Ν. Στουρνάρα
 "Αναδρομή στα περασμένα -Φλόγες στη Μαγνησία")

Σχόλιο του μητροπολίτη Ιωακείμ στη φωτογραφία 
του απαγχονισμού στο βιβλίο του

Για τις γυναίκες Τοπάλη διαβάστε κι (ΕΔΩ)