Λεχωνίτικα "Κέντρα"

 Τα Άνω Λεχώνια στα παλιότερα χρόνια είχαν και λειτουργούσαν (λόγω κομβικής θέσης και φυσικής ομορφιάς) πάμπολλα "Κέντρα" (καφενεία, καφεστιατόρια και κρασοπουλιά). Γνωστότερο όλων ήταν ο Κήπος Μουρογιάννη, σαν παλιότερο και ελιτ, η Αίγλη  ( Πούλακα, μετέπειτα Μακρυγιάννη, Μεγαδήμου), η Καστέλλα, του Κυρίτση, , του Βολιώτη, του Γρηγορίου, του Λυχναρά, του Ηλία, της πλατείας (Πάτρα, Μιχαήλου), το Χάνι, του Φλώρου κ.ά. Σήμερα δυο-τρία απ' αυτά υπάρχουν ακόμη. 

Στα Πλατανίδια  υπήρχαν του Αλπάκη, του Ιατρόπουλου(Μουσκιού), του Κλειτσογιάννη, ο Κόκκινος Φάρος, του Μίνια.
Στο Μαλάκι η Γλυφάδα του Κυτηλή, ο Πλάτανος του Γούλια, της κυρα-Λένης, του Ζέπου. 

¨ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ" 15-1-1933

Σήμερα συνεχίζουν οι παλιές ψαροτεβέρνες του Αλπάκη, του Γούλια, του Κυτηλή -Water Lily-(ΕΔΩ) Του Κλειτσογιάννη και της κυρα-Λένης έκλεισαν πρόσφατα. 
Η γνωριμία των καταστημάτων αυτών με το ευρύ κοινό της περιοχής, γινόταν όπως πάντα μέσω της διαφήμισης των τοπικών εφημερίδων. παρακάτω κάποιες κατά καιρούς: 

Εφημερίδα "ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΙΣ" Βόλου
Μάρτιος 1896

Καφενείον "ΑΙΓΛΗ" Βασ. Μακρυγιάννη
(κτήριο Πούλακα -δίπλα στο σταθμό)

ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ 3-7-1927

Εφημερίδα "ΚΗΡΥΞ" του Βόλου
23-6-1912

Εφημερίδα "ΛΑΪΚΗ ΦΩΝΗ" του Βόλου 
28-6-1931

Εφημερίδα "ΛΑΪΚΗ ΦΩΝΗ" του Βόλου
30-4-1931

Το "νεράκι" των Άνω Λεχωνίων

Ύδρευση- Βρύσες - Ιστορία

   Τα Άνω Λεχώνια από την απελευθέρωση το 1881 ως το 1912 ήταν κοινότητα του δήμου Νηλείας με έδρα τον Άγιο Γεώργιο. Το 1913 απόκτησαν αυτοτέλεια διοικητική και έγιναν Κοινότητα Άνω Λεχωνίων ως τη διοικητική μεταρρύθμιση του Καποδίστρια το 1988 που έγιναν η έδρα του νεοσύστατου τότε δήμου Αρτέμιδας. Το 2010, με τον Καλλικράτη, ο δήμος Αρτέμιδας ενσωματώθηκε στο δήμο Βόλου και το χωριό αποτελεί δημοτική ενότητα.

Βρύση δρόμο προς Άγ. Βλάσιο (Κουτή)

Τα χρόνια αυτά (1882 ως σήμερα) η ύδρευση του οικισμού πέρασε από διάφορα στάδια.

Έτσι: Αρχικά γινόταν από τέσσερις πηγές (που βρίσκονται γύρω από τη ρεματιά Κουφάλας -κάτω από το Παλιόκαστρο) Τζοάνη και Καραγιάννη. Αργότερα, όταν κατασκευάστηκε και επεκτάθηκε το νέο δίκτυο, προστέθηκαν κι οι πηγές Ραφτογιάννη και Αποστολόπουλου.

Το νερό στις βρύσες του χωριού ήταν συνεχούς ροής και οι ανάγκες των κατοίκων τότε καλυπτόταν. Υπήρχαν μέσα στο χωριό φρεάτια κατανεμημένα με τέτοιο τρόπο , ώστε η συνεχής παροχή νερού να είναι ίδια. Βρύσες υπήρχαν ελάχιστες (π.χ. στα αρχοντικά και στους πύργους, στο σταθμό στην πλατεία και αλλού). 

Εκτός από την ύδρευση των κατοίκων εξυπηρετούσαν και τους χωρικούς αλλά και τους αγωγιάτες που πότιζαν τα ζώα τους από τις γούβες απορροής.

… και τ’ άλογα ιδρωμένα σκύβανε ν’ αγγίξουν την πράσινη επιφάνεια του νερού

στη  γούρνα με τα υγρά τους τα ρουθούνια, όπως λέει κι ο Γ. Σεφέρης

Οι ανάγκες των κατοίκων σε νερό μη πόσιμο καλυπτόταν και από τα αυλάκια της άρδευσης που διέτρεχαν και διατρέχουν ακόμη σήμερα το χωριό. Το νερό σ’ αυτά ήταν ολοκάθαρο, αφού ερχόταν και έρχεται από τη ρεματιά της Κουφάλας. Σήμερα το νερό των αυλακιών (άρδευσης) είναι αρκετά μολυσμένο και χρησιμοποιείται μόνον για άρδευση των ελάχιστων πια αγρών και κήπων... Το παράδοξο με την ύδρευση του χωριού ήταν, πως ενώ τα νερά έτρεχαν και τρέχουν άφθονα, το πόσιμο νερό δεν εξασφαλιζόταν!

Η μεταφορά από την κοντινότερη βρύση στο κάθε σπίτι γινόταν με κανάτια, στάμνες,(πήλινα) γκιούμια (χάλκινα) ή β’τσέλες (ξύλινα) δοχεία. Για μεταφορές σε αποστάσεις μεγάλες χρησιμοποιούσαν ζώα που φόρτωναν το νερό σε βαρέλια και ντεπόζιτα. Τα παιδιά κι οι κοπέλες ήταν οι πρώτοι κουβαλητές νερού κι οι άνδρες όταν τα βάρη ήταν μεγάλα.

Η μία από τις δύο βρύσες
έξω από το αρχοντικό Χατζηκυριαζή

Τα σπίτια που ήταν χτισμένα κοντά σ’ αυλάκι ήταν τυχερά. (βέβαια από τον περίβολο όλων των λεχωνίτικων αρχοντικών περνούσε τ’ αυλάκι!). Από εκεί έπαιρναν νερό για τα ζώα, για λάτρα των σπιτιών, μπουγάδα κ.ά. Εκεί υπήρχαν τα γνωστά φρεάτια, όπου έβαζαν κρασιά και φρούτα το καλοκαίρι για να παγώσουν.

Βρύση Λυχναρά

Το 1906 με πρωτοβουλία του δημάρχου Νηλείας Νικολάου Ι. Παπαποστόλου κατασκευάστηκαν επτά βρύσες σχεδόν πανομοιότυπες σ’ αντίστοιχα σημεία του χωριού. Οι βρύσες τοποθετήθηκαν σε σημεία-κέντρα των μαχαλάδων-γειτονιών ώστε να είναι σε απόσταση προσιτή από όλα τα σπίτια της γειτονιάς. Έχουν εντοιχισμένη απλή μαρμάρινη πλάκα και λεκάνη απορροής.

Εκεί είναι χαραγμένα τα εξής:

ΕΓΕΝΕΤΟ ΤΟ 1906 ΕΠΙ ΔΗΜΑΡΧΟΥ ΝΙΚ. Ι. ΠΑΠΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΔΑΠΑΝΗ ΤΗΣ ΣΥΝΟΙΚΙΑΣ ΧΟΡΗΓΟΥΝΤΩΝ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΝΗΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΟΣ ΛΕΧΩΝΙΩΝ

Ο Κώστας Μουρογιάννης
δίπλα στην κρήνη

Οι βρύσες αυτές στην κατασκευή τους είναι απλές. Όμως η βρύση Μουρογιάννη στη γωνία του γνωστού Κήπου είναι ασύγκριτα καλαίσθητη και επιμελημένη. Ο ίδιος ο δωρητής Κων. Μουρογιάννης είναι αυτός που έβαλε τη σφραγίδα του στην κατασκευή της όπως άρμοζε  για τη θέση που βρισκόταν. Είναι όλη από μάρμαρο η μοναδική στα Άνω Λεχώνια και γράφει επιπρόσθετα των άλλων που γράφονται σ’ όλες:

 Η ΔΕ ΚΡΗΝΗ ΔΑΠΑΝΗ ΚΩΝ. Ι. ΜΟΥΡΟΓΙΑΝΝΗ. Εξυπηρετούσε το κέντρο του χωριού, τα γύρω καφενεία και ζυθεστιατόρια, το σταθμό, τους επισκέπτες και τους περαστικούς κοντοχωριανούς.

Η κρήνη Μουρογιάννη
σήμερα

Στο δρόμο προς Άγιο Βλάση κοντά στους Αγ. Αναργύρους υπάρχει βρύση με επιγραφή: ΑΦΙΕΡΟΥΤΑΙ ΤΗ ΧΑΡΙΤΙ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΑΝΑΡΓΥΡΩΝ. 
                                      

Η κρήνη των Αγ. Αναργύρων

(Είναι γνωστό πως αρχικά ενορία των Άνω Λεχωνίων ήταν οι Άγιοι Ανάργυροι.) Αυτή η βρύση μεταφέρθηκε από τον κεντρικό δρόμο λίγο δίπλα από τη δεξαμενή του Συνοικισμού (παλιού υδραγωγείου) την εποχή της προεδρίας Νικ. Μακρή. Κατασκευαστές ήταν οι Λεχωνίτες τεχνίτες Γεωργατζής και Ζαμπάς.

Η παλιά δεξαμενή στο συνοικισμό

Βρύση διπλή υπήρχε και υπάρχει -δωρεά της οικογένειας Τοπάλη- και στην αυλή του Δημοτικού Σχολείου (τότε ήταν ένα, το γνωστό Τοπαλέικο, σήμερα των Κάτω Λεχωνίων)

----------------------------------------------------------

Έτσι ήταν η κατάσταση ως το 1959. Επειδή το χωριό άρχισε να μεγαλώνει και μαζί και οι ανάγκες για περισσότερες βρύσες και διευκόλυνση των κατοίκων, φτιάχτηκαν οι βρύσες Κόκκινου, Συνοικισμού, Καρανίκα, Τσίπρα κ.ά. συνάμα κατασκευάστηκε νέο δίκτυο και δεξαμενή στο άκρο του συνοικισμού, επί προεδρίας Νικολάου Μακρή (Μαϊδάνου) και με προσωπική εργασία των συγχωριανών το 1960-62. Τότε στις βρύσες μπήκαν βάνες και κάνουλες, οπότε διακόπηκε η συνεχής παροχή.

 Αργότερα, αρχές της δεκαετίας του 1970, το νερό ήταν πάλι ανεπαρκές για τον οικισμό. Τότε ανοίχτηκε η γεώτρηση στο «Χαντάκι Λιβανού» και αύξησε την ποσότητα. Αυτό είχε σα συνέπεια τη αύξηση της σκληρότητας και την ακαταλληλότητα για πόση. Διερευνήθηκαν διάφορες λύσεις και η μοναδική αξιόπιστη ήταν να πάρει το χωριό νερό πηγαίο από τις πηγές που του ανήκαν, δηλαδή του ρέματος Κουφάλας, που χρησιμοποιεί για άρδευση. 

Επί προεδρίας Σωτήρη Αρκουδογιάννη, τέλος της δεκαετίας ’70 αρχές του ’80, φτιάχτηκε ο αγωγός από το χωριό ως ψηλά στις πηγές του κάτω Άι Γιάννη. Όμως η διαμάχη με την κοινότητα του Αγίου Βλασίου και μια εταιρεία εκμετάλλευσης της πηγής, ανέβαλε τη σύνδεση και παροχή πηγαίου νερού στο χωριό. Λίγο μετά επί προεδρίας Αποστόλη Μεγαδήμου και μετά από δυναμική και κοπιαστική παρέμβαση των κατοίκων συνδέθηκε το νερό των πηγών Ζάγκα με τον αγωγό και το δίκτυο. 

Σήμερα, μετά και την αντικατάσταση των αμιαντοσωλήνων του δικτύου τη δεκαετία του ’90 επί προεδρίας Θαν. Σπύρου, τα Άνω Λεχώνια έχουν ένα από τα καλύτερα πόσιμα νερά στη Μαγνησία. 

Την περίοδο του δήμου Αρτέμιδας έγινε η κατασκευή και δεύτερης υδατοδεξαμενής καθώς και νέου αγωγού για αύξηση της ποσότητας που χρειάζεται ο οικισμός (μαζί με τα Πλατανίδια και το Μαλάκι τους χειμερινούς μήνες).

 ----------------------------------------------------------

Παρατήρηση: Η σπάταλη διαχείριση του νερού (αποτέλεσμα της αμεριμνησίας και της έλλειψης σεβασμού στο περιβάλλον) μερικών κατοίκων είναι γεγονός σήμερα και ίσως μας οδηγήσει πάλι στην έλλειψη πηγαίου νερού και στη χρήση γεωτρήσεων.

Χειμών και χιών...

Εφημερίδα ΘΕΣΣΑΛΙΑ 11 Ιανουαρίου 1934

Το χάνι Ζήση

Η εν Λεχωνίοις εκδρομή!

Τα Άνω Λεχώνια μετά την κατασκευή του σιδηρόδρομου, ήταν ο πρώτος σε επιλογή τόπος εκδρομής των Βολιωτών -και όχι μόνον, αλλά και των Σχολείων της πόλης. 

Εδώ, το Γυμνάσιο του Βόλου, "εν εκδρομή" εκπαιδευτική στο λόφο Νεβεστίκι που τότε έλεγαν και πίστευαν πως ήταν ο χώρος της αρχαίας πόλης Νηλείας. 

Βεβαίως, το "κλίμα" εκπαίδευσης για τους μαθητές και τους καθηγητές ήταν αλλιώτικο τότε, όπως και η -καθαρεύουσα- γλώσσα που διδασκόταν.

Μαζί τους και ο σπουδαίος Καραμπασιώτης (Αγιοβλασίτης) δημοδιδάσκαλος αρχικά και δημοσιογράφος -εκδότης  αργότερα της εφημερίδας "ΘΕΣΣΑΛΙΑ" Δημοσθένης Ρίζος (ΕΔΩ) , γράφει για το γεγονός, αυτό το ωραίο άρθρο στη βολιώτικη εφημερίδα "ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΙΣ" της Δευτέρας 18 Μαρτίου 1896.

 (Η γλώσσα είναι της εποχής και ο Γεώργιος Σακελλαρίου ο Αγιωργίτης δάσκαλος και σχολάρχης, Δ/ντής του Γυμνασίου Αρρένων Βόλου. )

Έθιμα Δωδεκάημερου (Γ΄)

Η ΒΑΠΤΙΣΙΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ - Παγώνης

Φώτα

Α) Τα Κάλαντα των Φώτων 

1. Αυτό το έθιμο υπήρχε από παλιά. Πριν τις γιορτές η ενορία «έβγαζε σε δημοπρασία»  το ποιοι θα αναλάβουν τα τραγούδια των Φώτων. Αυτοί γύριζαν τα σπίτια του χωριού και τραγουδούσαν λέγοντας:

   Σαν δεν έχεις κ’λούρα

   δώσε παρά

   για τον Άι Γιάννη

   το φουκαρά.

Οι χωριανοί έδιναν χρήματα και κερνούσαν και την ομάδα με κρασί, τσίπουρο, γλυκά κ.ά.

Αυτά τα κάλαντα έχουν προέλευση καθαρά «την καθ’ ημάς Ανατολήν» και τραγουδιόνταν πριν τον  ερχομό των Μικρασιατών προσφύγων στο χωριό από τους Πηλιορείτες. Είναι εξάλλου γνωστές οι επιρροές στο πηλιορείτικο τραγούδι από τα παράλια .

Σήμερα, την παραμονή της γιορτής, μετά το σούρουπο οι νέοι, αλλά κι οι επίτροποι της ενορίας μας, του Αγ. Αθανασίου, τα τραγουδούν ή μάλλον τα ψάλλουν σ’ όλα τα σπίτια του χωριού και στα Πλατανίδια. Μαζεύουν χρήματα για την ενίσχυση του Ναού.

Πάντα –διαχρονικά- ο σκοπός των «ιδιόρρυθμων καλάντων» είναι ο ίδιος: Να δοθούν ευχές στους χωριανούς εκ μέρους της Εκκλησίας και να συγκεντρωθούν χρήματα για τις ανάγκες του ενοριακού ναού.

Βεβαίως το έθιμο υπάρχει και σ’ άλλα χωριά του Πηλίου (Αγ. Γεώργιος, Ανήλιο κ.ά.), γνωστό ως «Νυχτοκάλαντα».

Οι τραγουδιστάδες λένε:

Καλησπέρα πάντες ω αδελφοί, ακούσατε την σήμερον εορτήν.
Ακούσατε την σήμερον την χαράν και την εορτήν την Δεσποτικήν .

Σήμερον τα Φώτα κι ο Φωτισμός και του Ιησού μας ο βαπτισμός

Σήμερον βαπτίζεται ο Χριστός εις τον Ιορδάνην τον ποταμόν.
Ιωάννη Πρόδρομε λέγω σε και τον βαπτισμόν μου γυρεύω σε.
Πώς να σε βαπτίσω, ω Ιησού, όπου εγεννήθην εγώ εκ σου;
Πώς τολμώ να βάλω την χείρα μου, εις τον Ιησού τον Σωτήρα μου.
Κι έμεινεν εις δύο ο ποταμός, έως να τελειώσει ο βαπτισμός.
Και φωνή ηκούσθη εκ του Πατρός: Ούτος είν' Υιός μου αγαπητός.
Δότε των πτωχών το μνημόσυνον κι εις τον Ιησούν παν ευφρόσυνον 
Τότε ο Χριστός μας θα χαίρεται και εις τον Παράδεισον δέχεται.

Ο Θεός να δώσει έτη πολλά και ευτυχισμένα και αγαθά.

2. Τα παιδιά -όπως σ’ όλες τις Δεσποτικές γιορτές- λένε τα κάλαντα:

Σήμερα είναι των Φώτων, φωτίζουν οι παπάδες
και μες στα σπίτια μπαίνουνε και λεν τον Ιορδάνη

στη Γαλιλαία ήτανε και πάη στον Ιορδάνη

δια να λάβη βάπτισμα, από τον Ιωάννη

κι ο Άι Γιάννης σαν τα’ άκουσε τούτον το λόγο είπε

εγώ είμαι δούλος σου Χριστέ και πώς να σε βαπτίσω

 στην αργυρά σου κορυφή δεν ημπορώ ν’ απλώσω

κι ο Άι Γιάννης σαν άπλωσε με το δεξί του χέρι

ανοίξαν τα ουράνια κατέβη περιστέρι

το άγιο φως κατέβηκε  δια να μαρτυρήση

πως εβαπτίσθη ο Χριστός  σ’ Ανατολή και Δύση.

Κι ακόμα ως τα σήμερα  οι ναύτες το βαστούνε

να αγιαστούνε τα νερά στη θάλασσα να μπούνε.

Στο σπίτ' όπου τραγούδησα πέτρα να μη ραΐσει

κι ο νοικοκύρης του σπιτιού, χρόνια πολλά να ζήσει

να ζήσει χρόνια εκατό και να τα διαπεράσει

κι απ’ τα διακόσια κι ύστερα, ν' ασπρίσει, να γεράσει

να ασπρίσει σαν τον Όλυμπο, σαν τα’ άσπρο περιστέρι

σαν τα’ αηδονάκι που λαλεί,  χειμώνα καλοκαίρι

το καλοκαίρι για δροσιία και το χειμώνα ζέστη.

Κυρά μ' ψηλή, κυρά μ' λιγνή, κυρά μ' καγκελοφρύδω

κυρά μ' όταν στολίζεσαι να πας στον αγιασμό σου

βάνεις τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι στήθη

και του κοράκου το φτερό βάνεις καγκελοφρύδι

Έχεις και κόρη όμορφη πες της να μας κεράσει

να μας κεράσει εφτά φορές ν’ ασπρίσει να γεράσει.

Κι αν έχεις  γιο στα γράμματα, βάλ’ τον και στο ψαλτήρι,

 να τ' αξιώσει ο Θεός να βάλει πετραχήλι.

Εσένα πρέπει αφέντη μου, καρέκλα καρυδένια

Να ακουμπά η μέση σου η μαργαριταρένια.

                                                  Άιντε και του χρόνου!

Κι όταν η πόρτα δεν ανοίγει στους τραγουδιστάδες, λένε:

Εσένα σου πρέπει αφέντη μου τροβάς και δεκανίκι

Να σε τραβούνε τα σκυλιά και δέκα πέντε λύκοι.

Την κόρη σου την όμορφη βάλ’ την μες στο ζεμπίλι

Και κρέμασέ τηνε ψηλά να μην την φαν οι ψύλλοι!

Στη νοικοκυρά που δεν τους «φίληυε» έλεγαν:

Κυρά μ' ψηλή, κυρά μ' λιγνή, κυρά μ' καγκελοφρύδου

Κυρά μου το σπιτάκι σου γιομάτο καρακάξες

Τα μ’σα γεννούν τα μ’σα κλωσούν

Τα μ’σα σ’ βγ’αζ’νει τα μάτια.

Βεβαίως στα παλιότερα χρόνια υπήρχαν και στιχάκια ειδικά για τον κάθε επαγγελματία του χωριού π.χ. τον τσαγκάρη, το χασάπη, τον μπακάλη, τον παπά κ. ά.

Β) Προετοιμασίες & Προλήψεις

1. Την παραμονή των Φώτων για να φύγουν τα «καρκατζούλια» τραγουδούσαν:

Ου παπάς μι του Σταυρό

η παπαδιά μι του θιρμό

τα κακάβια κατσουρέλια

τα πιδιά ζαλικουμένα

τζάγκαρ τζούγκαρ μες στου ρέμα.

2. Περιμένοντας τον παπά να «φουτίσει» -αγιάσει τα σπίτια, αλλά και τα παιδιά να πουν τα κάλαντα, έκαναν τις δουλειές του σπιτιού. Σφάζανε την κότα, την γεμίζανε (όπως την Πρωτοχρονιά) και βεβαίως μαγείρευαν για την ημέρα αυτή (του Σταυρού) αλάδωτο φαγητό.

3. Δίνανε στον παπά ή στο βοηθό του που τον συνόδευε, μαζί με τα χρήματα που έριχναν στο μπακράτσι (=χάλκινο δοχείο υγρών αλλά και του αγιασμού) και μια «λειτουργιά» που είχαν ζυμώσει την προηγούμενη μέρα κι αυτός την έβαζε στον «τουρβά» που είχε μαζί του. Στα χρόνια εκείνα ο παπάς κι ο δάσκαλος του χωριού πληρωνόταν, για τις υπηρεσίες τους στους χωρικούς, συνήθως με είδη διατροφής (λάδι, στάρι, μέλι κ.ά) ή σπανιότερα με χρήματα.

4. Το βράδυ τα μεσάνυχτα κοίταζαν τον ουρανό που -πίστευαν πως- θα άνοιγε, σύμφωνα με το γεγονός της Βάπτισης στον Ιορδάνη ποταμό.